Home » ეკონომიკა » უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთი – ევროპული გამოცდილება და ქართული პერსპექტივა
უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთი – ევროპული გამოცდილება და ქართული პერსპექტივა

უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთი – ევროპული გამოცდილება და ქართული პერსპექტივა

უკანასკნელი გლობალური ფინანსური კრიზისიდან მოყოლებული, განვითარებულ ქვეყნებში წარმოუდგენლად დაბალი საპროცენტო განაკვეთები ფიქსირდება. რეალური საპროცენტო განაკვეთები ნულთანაა მიახლოებული და რიგ შემთხვევებში-უარყოფით მაჩვენებელსაც კი აღწევს.

უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთის შემოღების ინიციატორი ევროპის ცენტრალური ბანკია, რომელმაც მონეტალური პოლიტიკის აქამდე გაუგონარი ინსტრუმენტი დანერგა პრაქტიკაში.

ევროპის, იაპონიის, დანიის, შვედეთისა და შვეიცარიის ცენტრალური ბანკების საპროცენტო განაკვეთი 2017 წლის მარტში -0.4%-ს შეადგენდა. ბოლო 15 წლის განმავლობაში კი აშშ-ის, გაერთიანებული სამეფოსი, გერმანიის და იაპონიის რეალური საპროცენტო განაკვეთები, პოზიტიურიდან უარყოფითსკენ გადაიხარა (იხილეთ დიაგრამა).

ეკონომისტებს ჯერ კიდევ, არ აქვთ ერთიანი, ჩამოყალიბებული აზრი, თუ რამდენად წარმატებული ან წარუმატებელი შეიძლება გამოდგეს ეს პარადოქსული პრაქტიკა, რომელიც ავტორების განცხადებით, გრძელვადიან ეკონომიკურ ზრდაზეა გათვლილი.

აღსანიშნავია, რომ უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთების ტენდეცია ბოლო 7 წლის მანძილზე შეინიშნება და მთავარ მიზანს დეფლაციისგან თავის დაღწევა და ეკონომიკური ზრდის სტიმულირება წარმოადგენს.

საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ხელმძღვანელი ქრისტინა ლაგარდი აცხადებს, “ჩვენ რომ არ გვქონოდა ეს უარყოფითი განაკვეთები, უარეს მდგომარეობაში ვიქნებოდით, ვიდრე დღეს ვართ, უფრო დაბალი ინფლაციით და უფრო დაბალი (ეკონომიკური) ზრდით, ვიდრე დღეს გვაქვს”. მისივე თქმით, “ნეგატიური საპროცენტო განაკვეთების შემოღება, არსებული რეალობიდან გამომდინარე, იყო სწორი გადაწყვეტილება”.

შესაძლებელია თუ არა იგივე საქართველოში?

მსოფლიოს განვითარებული ქვეყნების ეროვნული და კომერციული ბანკებისაგან განსვავებით, საქართველოს საბანკო სისტემა ნულთან მიახლოებულ და უარყოფით საპროცენტო განაკვეთებამდე ჯერ არ მისულა. სესხის აღება უცხოურ ვალუტაში დაახლოებით 10%, ხოლო ეროვნულ ვალუტაში კი საშუალოდ 20%-ზე მეტი ღირს.

საინტერესოა, რამდენად მიზანშეწონილია საქართველოსთვის მსოფლიოს ამ გამოცდილების გაზიარება და რა ნეგატიური თუ პოზიტიური შედეგები შეიძლება მოჰყვეს ამას საქართველოში?

პირველ რიგში, გასათვალისწინებელია, რომ უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთების დადებით ეფექტს წარმოადგენს გრძელვადიანი მიზნის, კერძოდ ეკონომიკური ზრდის მიღწევა. რეფინანსირების განაკვეთის პოლიტიკის შერბილება კომერციულ ბანკებს ეროვნული ვალუტის რესურსს გაუიაფებს. თუ გავითვალისწინებთ, რომ 100 ათას ლარამდე სესხების გაცემა მხოლოდ ეროვნულ ვალუტაშია შესაძლებელი, ეს, თავის მხრივ, კომერციულ ბანკებს მეტი დაკრედიტებისკენ უბიძგებს (დაბალი პროცენტით).

დეპოზიტარებისთვის უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთის პირობებში სარგებლის განაკვეთის მიღების შესაძლებლობა უგულვებელყოფილია. უფრო მეტიც, ინფლაცია ამავე ფიზიკური თუ იურიდიული პირის დამატებითი საზრუნავია. აქედან გამომდინარე, მეანაბრეებს კომერციულ ბანკებში დანაზოგების განთავსების სტიმული უქრებათ და აქვთ არჩევანი: საკუთარი სახსრები “გაყინონ”, ანუ არამუშა აქტივებად აქციონ, რაც საკმაოდ სარისკო ნაბიჯია კრიმინალის ფაქტორის გათვალისწინებით (მაგ.: ბინების გაქურდვა) ან დახარჯონ და ხელი შეუწყონ ეკონომიკურ აქტიურობას.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია, რომ უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთი გავლენას მოახდენს კომერციული სესხების საპროცენტო განაკვეთზე, კერძოდ, გამოიწვევს მათ კლებას. ეს ყოველივე კი, თავის მხრივ, სტიმულია ადგილობრივი ინვესტიციებისთვის. იქმნება ჯაჭვი, რომლითაც ინვესტიციები გაზრდის წარმოებას, წარმოება კი – მთლიან ეკონომიკას.

ზემოთ ხსენებულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია ვიფიქროთ, რომ ნულზე ნაკლები საპროენტო განაკვეთი პოზიტიურად მოქმედებს ქვეყნის ეკონომიკაზე.

მეორე მხრივ, სადავოა, წარმოადგენს თუ არა აღნიშნული მონეტარული ინსტრუმენტი ეკონომიკური ზრდისკენ მიმავალ სწორ გზას საქართველოსთვის?

პირველ რიგში, ყურადღება მივაქციოთ საბანკო დეპოზიტებისა და სესხების სტრუქტურას. საქართველოს ეროვნული ბანკის 2017 წლის მონაცემებიდან ირკვევა, რომ კომერციული ბანკების მიერ მოზიდული დეპოზიტები 17,6; ხოლო გაცემული სესხები კი 17,9 მილიარდ ლარს შეადგენს (ჯამურად, ეროვნულ და უცხოურ ვალუტაში). აქედან შეგვძლია გამოვიტანოთ დასკვნა, რომ კომერციული ბანკები სასიცოცხლოდ არიან დამოკიდებული მოზიდული დეპოზიტების მოცულობაზე, ხოლო მათი შესაძლო შემცირება, შესაძლებელია, პარალელურად დაკრედიტების შემცირებასაც მოასწავებდეს.


კიდევ ერთი ფაქტორი, ექსპერტული შეფასებით, ქართული სამომხმარებლო კალათის 80 პროცენტი იმპორტირებულია, თავად იმპორტიც დაახლოებით 4-ჯერ აღემატება ექსპორტს. მცირე ოდენობით ეროვნული წარმოების სასურსათო პროდუქციის გარდა, თითქმის ყველაფერი იმპორტირებულია: ელექტრო და კომპიუტერული ტექნიკა, სურსათის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ნავთობროდუქტები, მედიკამენტები, საწარმოო დანადგარები, ავტომობილები და სხვა. შესაბამისად, უარყოფითი საპროცენტო განაკვეთის შემთხვევაში მოსახლეობაში ხარჯვის სტიმულირება გაზრდის მოთხოვნას არა ადგილობრივ, არამედ იმპორტრებულ საქონელზე, რაც საქართველოს ეკონომიკისთვის რეალურად არაფრის მომცემია.

ხაზგასასმელია ეროვნული ვალუტის სტაბილურობის საკითხიც. კერძოდ, რეფინანსირების დაბალი პროცენტი ლარზე გაზრდილ მოთხოვნას და აგრეთვე მის გაზრდილ მიწოდებასაც გამოიწვევს, ამან კი ადეკვატური ეკონომიკური განვითარების გარეშე (მათ შორის წარმოების განვითარების გარეშე), შესაძლებელია, საპირისპირო შედეგის გამოიწვიოს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსალოდნელი იქნება ლარის გაუფასურება, გაძვირდება იმპორტი და მასთან ერთად საგარეო ვალდებულებების მომსახურებაც.

ერთი მხრივ, ბანკები ერთმნიშვნელოვნად ყველაზე მძლავრი და სტაბილური სექტორია ქართულ ეკონომიკაში. თუმცა, დღევანდელი ქართული რეალობიდან გამომდინარე, ექსპერტები ხშირად აპელირებენ, რომ საბანკო სექტორი, მასზე დაწესებული აკრძალვების მიუხედავად, მაინც ახერხებს არაპროფილური აქტივების მხარდაჭერას. რაც ორმაგად დასაფიქრებელს ხდის ამ ახალ ინიციატივას და მის მოსალოდნელ შედეგებს.
დასკვნის სახით შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ, საერთაშორისო პოზიტიური გამოცდილების მიუხედავად, საქართველოში უარყოფით საპროცენტო განაკვეთების პრაქტიკაში დანერგვა შესაძლოა რისკიანი გამოდგეს.

მარიამ ლაშხი

თსუ ანალიზისა და პროგნოზირების ცენტრი

Share