Home » ფინანსები » საბანკო სექტორის როლი საფონდო ბირჟის განუვითარებლობაში
საბანკო სექტორის როლი საფონდო ბირჟის განუვითარებლობაში

საბანკო სექტორის როლი საფონდო ბირჟის განუვითარებლობაში

ბოლო პერიოდის ყველაზე აქტუალური თემა შეეხება ბანკების, როგორც ქვეყნის ეკონომიკის მუხრუჭის როლს. შესაბამისად, საინტერესოა, რა ალტერნატივა შეიძლება გააჩნდეს ფინანსურ სექტორს კაპიტალის მოზიდვისთვის გარდა სესხის აღებისა.

ამ კითხვაზე პასუხი მარტივია და საქართველოს საფონდო ბირჟასთან მივყავართ. თუმცა, სანამ კერძოდ საფონდო ბირჟის საქმიანობას განვიხილავთ, საჭიროა ვნახოთ, როგორ ვითარდებოდა ფასიანი ქაღალდების ბაზარი საქართველოში.

უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში საფონდო ბირჟების შექმნა უკავშირდება მე-20 საუკუნის დასაწყისს, თუმცა, საწყისი ეტაპი ვერ გასცდა ბირჟების დაფუძნების საქმეს. ამის მთავარი მიზეზი უნდა ვეძებოთ სუსტ ეკონომიკურ განვითარებასა და  სასაქონლო – ფულადი ურთიერთობების დაბალი განვითარების დონეში.

საბირჟო საქმიანობის გამოცოცხლება საქართველოში მე-20 საუკუნის 90-იან წლებზე მოდის და თავის მხრივ, ორი ეტაპისაგან შედგება. პირველი ეტაპი (1991-1993 წწ.) შეიძლება დახასიათდეს როგორც ნამდვილი „საბირჟო ბუმი“ და უკავშირდება საქართველოში და მთელ პოსტსაბჭოურ სივრცეში, კერძოდ მეწარმეობის გაჩენასა და განვითარებას.

მეორე ეტაპი (1995-1996წწ.) დაკავშირებულია საქართველოში ვაუჩერული პრივატიზაციის პროცესის დაწყებასა და ფასიანი ქაღალდების ბაზრის პირველი ელემენტების გაჩენასთან.

1998 წლამდე საქართველოში ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ კანონმდებლობა იყო ძალიან სუსტი, რაც ნამდვილად ხელს უშლიდა მის განვითარებას, მაგრამ 1998 წელს საქართველოში მოხდა ძალიან მნიშვენლოვანი მოვლენა, როდესაც ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობის (USAID-ის) დახმარებით დაიწყო კაპიტალის ბაზრის განვითარების პროექტი. ეს იყო ძალიან ეფექტური პროექტი, რომელმაც ხელი შეუწყო ბაზრის განვითარებას.

საბირჟო საქმიანობის მესამე ეტაპი იწყება 1999 წლის იანვრიდან, როცა ჩამოყალიბდა „საქართველოს საფონდო ბირჟა“, სადაც პირველი საბირჟო გარიგება დაიდო 2000 წლის მარტში. იმ დროისთვის, მას ჰყავდა სერიოზული კონკურენტი დაფინანსების თვალსაზრისით – საბანკო სექტორი, რომელიც იყო ძალიან კარგად განვითარებული და ყოველთვის ცდილობდა საინვესტიციო ნაკადების მიმართვას საბანკო სექტორზე.

ეს გასაგებიც არის, რაც ნაკლები ფინანსური რესურსი მოხვდება ფასიანი ქაღალდების სფეროში, მით მეტი მოხვდება საბანკო სექტორში. აქედან გამომდინარე, საბანკო სექტორი ნამდვილად არ იყო ამ დარგის განვითარებით დაინტერესებული.

იმ მომენტისათვის ერთ-ერთ ცენტრალურ საკითხს წარმოადგენდა რეგულირების საკითხი. ეროვნულ ბანკს სურდა, რომ ის ყოფილიყო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგულატორი. ამერიკელი ექსპერტების პრინციპული პოზიციის შედეგად, ეს ასე არ მოხდა და შეიქმნა დამოუკიდებელი რეგულატორი – ფასიანი ქაღალდების ეროვნული კომისია, რომელმაც დაიწყო ბრძოლა ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის. კარგმა კანონმდებლობამ მოგვიტანა კარგი შედეგები ძალიან სწრაფად. უკვე 1 წელიწადში, 2000 წელს საქართველოში არსებობდა ლიცენზირებული საფონდო ბირჟა, ლიცენზირებული ცენტრალური დეპოზიტარი, 38 ლიცენზირებული საბროკერო კომპანია და 8 ლიცენზირებული ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორი. ანუ ყველაფერი ის, რაც საჭიროა ინფრასტრუქტურის ნორმალური ფუნქციონირებისათვის. შედეგი ვაჭრობის თვალსაზრისითაც იყო: ბაზარმა თანდათან დაიწყო ნდობის მოპოვება და 2007 წლამდე ჩვენ მივიღეთ მზარდი ფასიანი ქაღალდების ბაზარი საქართველოში. გაჩნდა ლიკვიდური ფასიანი ქაღალდები, რაც პირდაპირ გამოიხატება ბაზარზე დადებული გარიგებებისა და ფულის რაოდენობაშიც.

წლები 2002 2003 2004 2005 2006 2007
ფული მლნ ლარი 8.401 1.693 46.676 62.362 169.137 167.359
გარიგებები 1,343 912 1,094 1,358 5,553 7,856

ამავე პერიოდში, მსოფლიოს საფონდო ბირჟების უმსხვილესი ოპერატორი – ჯგუფი OMX (NASDAQ OMX) საბროკერო კომპანია შპს „საქართველოს საინვესტიციო ჯგუფი“-ს აქტიური ჩართულობით და მხარდაჭერით შემოდის საქართველოში, რომელმაც სურვილი გამოთქვა საქართველოს საფონდო ბირჟის შეძენის თაობაზე.

ეს კი ნიშნავდა საქართველოს პირდაპირ გლობალურ ინტეგრაციას მსოფლიო საფონდო ბაზარზე, ხოლო ქართულ კომპანიებს, შუამავალ ფირმებსა და ინვესტორებს გაუჩნდათ შანსი გახდნენ მსოფლიო ფინანსური ინდუსტრიის განუყოფელი ნაწილი.

2007 წელს საფონდო ბაზარმა პიკს მიაღწია, მაგრამ 2007 წლის შემდეგ ბაზარი იწყებს კლებას, ქრება ლიკვიდურობა და მცირდება ბირჟაზე დადებული გარიგებების რაოდენობა.

2007 წელს კანონში „ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ“ შეიტანეს ცვლილება. მანამდე კანონში არსებობდა ფუნდამენტალური ჩანაწერი – „ფასიანი ქაღალდები, რომელიც დაშვებულია სავაჭროდ ბირჟაზე, ანუ საჯარო სივრცეში, შეიძლება ივაჭრებოდეს მხოლოდ ბირჟაზე“ (საუბარი იყო მხოლოდ იმ ფასიან ქაღალდებზე, რომელიც სავაჭროდ დაშვებული იყო ბირჟაზე). ეს იყო ამ კანონის ფუნდამენტური პრინციპი. კანონში შევიდა ცვლილება და გაქრა ჩანაწერი „მხოლოდ საფონდო ბირჟაზე“.

ამ ცვლილების მიზეზი მარტივია – ფინანსურმა რესურსმა, რომელიც საფონდო ბაზრის ამუშავებამდე მხოლოდ ბანკებისკენ მიედინებოდა, იპოვა სხვა გზაც და იქ დაიწყო მუშაობა.

ამავე დროს, ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგულატორი ხდება ეროვნული ბანკი, რითაც ფაქტიურად შეწყდა სახელმწიფოებრივი მუშაობა ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებაზე. პარალელურად, სხვა კანონმდებლობაში შედის სხვა ცვლილებები. 2007-08 წლებში სხვადასხვა საკანონმდებლო აქტში შეტანილი ცვლილებებში, აკრძალვების მუხლში ხშირად ვკითხულობთ, რომ ეს აკრძალვა ეხება ყველა ფინანსურ ინსტიტუტს და იქვე ფრჩხილებში გვხვდება ჩანაწერი – „გარდა ბანკებისა“.

თუ ანალიზს გავაკეთებთ კარგად ჩანს,  როგორ ხდება ფასიანი ქაღალდების ბაზრისთვის საფუძვლების გამოცლა საკანონმდებლო დონეზე იმისთვის, რომ კონკურენტი დარგი არ განვითარდეს და ეს ყველაზე კარგად აისახება საბროკერო კომპანიების რაოდენობაში.

წლები 2000 2002 2007 2012 2017
საბროკერო კომპანიების რაოდენობა 42 35 17 7 6

იბადება კითხვა: “რა მოხდა ამ გადამწყვეტ მომენტში საქართველოში?“ გარდა 2008 წლის მსოფლიო კრიზისისა, კვლევის შედეგად ირკვევა რომ 2007-2008 წლებში ქვეყნის მმართველი გუნდი და მათთან დაკავშირებული ინტერეს ჯგუფ(ებ)ი, აკნინებს საფონდო ბაზარს და საკანონმდებლო ნორმებით არამიმზიდველს ხდის საფონდო აქტივობას, უარს ეუბნება OMX (NASDAQ OMX) ჯგუფის ქვეყანაში დამკვიდრებაში და ანადგურებს საქართველოს წინაშე არსებულ პერსპექტივას გახდეს რეგიონის ფინანსური ცენტრი (უარის შემდეგ ჯგუფი OMX (NASDAQ OMX) გადადის სომხეთში, სადაც ადგილობრივი მთავრობის პოლიტიკური, საკანონმდებლო და ფინანსური ხელშეწყობით ქმნის ერთიან ფინანსურ ცენტრს NASDAQ OMX ARMENIA). გაუგებარია თუ რატომ გადაულოცა 2007-2008 წწ საქართველოს მმართველმა პოლიტიკურმა და ფინანსურმა გუნდმა რეგიონის ფინანსური ცენტრის შექმნის შანსი სომხეთს საქართველოს საზიანოდ.

ამას ერთვება ფაქტი, რომ კანონში შედის ახალი ცვლილება. შედეგად ინვესტორები თავისუფლდებიან შუამავლებისგან, უქმდება საჯარო (ბირჟაზე მყოფი) ფასიანი ქაღალდებით ყიდვა-გაყიდვას ლიცენზირებული წესი საბროკერო კომპანიების მეშვეობით და ამიერიდან საჯარო, ბირჟაზე მყოფი აქცია შეიძლება ბირჟის გარეშე დაფიქსირებით (ე.წ. „ფიქსინგით“) გასხვისდეს.

2014 წლიდან საფონდო ბირჟის აქციათა 56 პროცენტი უკვე ამ სტრუქტურის კონკურენტის – ქართული კომერციული ბანკების საკუთრებაშია, რაც ნიშნავს, რომ ქართული კომერციული ბანკები არ დაუშვებენ საქართველოში მათი კონკურენტის – საფონდო ბაზრის რეალურ განვითარებას, რადგან ეს ეწინააღმდეგება მათ არსებულ პრეფერენციულ მდგომარეობას და წარმატებულ ფინანსურ მდგომარეობას.

ბოლოს კი თუ შევაფასებთ მიმდინარე პროცესებს საფონდო ბირჟაზე. ამჟამად ბირჟაზე 6 საბროკერო კომპანია გვხვდება, რომელთაგან 4 კომერციული ბანკის ფილიალია.სავაჭრო სისტემაში დაშვებულია 100-მდე კომპანიის აქციები. ხოლო გარიგებების 577-ს უტოლდება.

შესაბამისად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ საქართველოში კონკურენცია ფულადი რესურსის მოზიდვის ორ წყაროს შორის დასრულდა კომერციული საბანკო სექტორის გამარჯვებით და ამიერიდან, საბანკო სესხს საქართველოში ალეტრნატივა არ აქვს, რაც მძიმედ აისახება ქვეყნის სამომავლო ეკონომიკურ განვითარებაზე.

წყარო: Follower.ge

ავტორი: დავით ასლანიშვილი

“სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები საქართველოში: გამოწვევები და პერსპექტივები.”

Share