Home » ფინანსები » როგორ გავზარდოთ ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ლიკვიდურობა საქართველოს საფონდო ბირჟაზე
როგორ გავზარდოთ ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ლიკვიდურობა საქართველოს საფონდო ბირჟაზე

როგორ გავზარდოთ ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ლიკვიდურობა საქართველოს საფონდო ბირჟაზე

 

შოთა გულბანი

“ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია – აფბას” პრეზიდენტი

საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე, იმ მრავალ ფაქტორთან ერთად, რომლებიც დღეს ამ სფეროს განუვითარებლობას განაპირობებენ,  ლიკვიდურობა არის ერთ-ერთი ფუნდამენტალური მნიშვნელობის პრობლემა, რომლის გადაწყვეტაც ერთის მხრივ სწორი რეფორმების გატარებით არის შესაძლებელი საფონდო ბირჟაზე, ხოლო მეორეს მხრივ, მთავრობის მხრიდან შესაბამისი პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებით.

რა არის ლიკვიდურობა

მარტივად რომ ვთქვათ, ლიკვიდურობა ეს არის მაჩვენებელი, რომელიც ასახავს ფასიანი ქაღალდის ან რაიმე აქტივის ფულად საშუალებად სწრაფად გარდაქმნის ხარისხს, ხოლო რაც შეეხება ბაზრის ლიკვიდურობას, ეს არის ბაზრის უნარი, სადაც შესაძლებელია დიდი მოცულობის სავაჭრო გარიგებების განხორციელება ნაკლები დანახარჯებითა და ზედმეტი ფინანსური ტნაზაქციების თავიდან აცილებით.  ზოგადად განვითარებადი ბაზრებისთვის ლიკვიდურობა ერთ-ერთი კრიტიკული საკითხია კაპიტალის ბაზრების განვითარებაზე მუშაობის პროცესში. რამდენადაც ბაზრები სულ უფრო მეტად ხდებიან გლობალურები, თანმდევი საფრთხე, რაც ამ პროცესს თან ახლავს მცირე და ნაკლებად განვითარებადი ბაზრებისთვის, არის სწორედ ლიკვიდობის გადაქაჩვა რეგიონში არსებული განუვითარებელი ბაზრებიდან, განვითარებული ბაზრებისკენ. მნიშვნელოვანი საკითხი ამ კუთხით ფინანსური კრიზისების უარყოფითი გავლენაც არის, როგორიც იყო მაგალითად აზიის ფინანსური კრიზისი, ისევე, როგორც რუსეთის და ბრაზილიის ფინანსური კრიზისები. ამ კრიზისების გამოვლენამ და გაანალიზებამ მნიშვნელოვან რეფორმებს დაუდო საფუძველი განვითარებად ბაზრებზე, რის შედეგადაც ეს ბაზრები უფრო მეტად ინტეგრირებულები გახდნენ გლობალურ ეკონომიკურ სტრუქტურაში.

საქართველოს საფონდო ბირჟაც განვითარებისა და ზრდის ტენდენციით ხასიათდებოდა 1998 წელს მისი დაფუძნებიდან 2007 წლამდე, როცა წლიურმა საბირჟო ბრუნვამ 100 მილიონ ლარს გადააჭარბა, რამაც გამოიწვია მსოფლიოს წამყვანი ბირჟების მხრიდან საქართველოს საფონდო ბირჟის შეძენის ან ერთიანი სავაჭრო პლატფორმაში მისი ინტეგრირების სურვილი. 2007 წლის შემოდგომაზე NASDAQ OMX-მა საქართველოს საფონდო ბირჟის აუქციონერებს სერიოზული საინვესტიციო წინადადებით მიმართა, თუმცა საქართველოში მოქმედმა გარკვეულმა ფინანსურმა ჯგუფებმა ამ გარიგების რეალიზებას სერიოზული წინააღმდეგობა გაუწიეს და საფონდო ბირჟის განვითარების ეს უმნიშვნელოვანესი შანსი საქართველომ ხელიდან გაუშვა.

ამის შემდგომ 2007 და 2008 წლებში ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ მარეგულირებელ კანონში შევიდა ცვლილებები, რის შედეგადაც მოიხსნა საფონდო ბირჟაზე დაშვებული ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის მხოლოდ ამ ბირჟაზე განხორციელების ვალდებულება და შესაბამისად გარიგებების 95%-მა გადაინაცვლა არასაბირჟო გაუმჭვირვალე გარემოში, რითაც დაინგრა ფასწარმოქმნის მექანიზმი და კატასტროფულად დაიწია საფონდო ბირჟის ლიკვიდურობისა და კაპიტალიზაციის დონემ. აგრეთვე, მოიხსნა შეზღუდვა საფონდო ბირჟის აქტივების მესაკუთრეობაზე, რის შემდეგაც ქვეყანაში არსებულმა ერთადერთმა ძლიერმა საფინანსო ინსტიტუციამ, საბანკო სექტორმა, შეისყიდა საფონდო ბირჟის აქტივების 58%, საიდანაც 46% მარტო საქართველოს ბანკზე მოდის. რეალურად მოხდა ისე, რომ ბანკებმა კონკურენტი დარგის განვითარება ხელოვნურად შეაფერხეს. იმისათვის, რომ საფონდო ბირჟაზე სიტუაცია გაუმჯობესებისკენ წავიდეს და შესაბამისად აღდგეს მისი ლიკვიდურობის ხარისხი, საჭიროა შემდეგი ღონისძიებების გატარება:

საკანონმდებლო ცვლილებების აღდგენა

რამდენიც არ უნდა ვიმსჯელოთ საქართველოს საფონდო ბირჟის ლიკვიდურობის ხარისხის ზრდაზე, ზოგადად ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებაზე, გვერდს ვერ ავუვლით “ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ” კანონში შესულ სავალალო ცვლილებებს, რაც დღეს საფონდო ბირჟის უფუნქციო მდგომარეობაში შენარჩუნებას განაპირობებს. კერძოდ: პირველ ეტაპზე აუცილებელია, რომ ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობა საფონდო ბირჟაზე დაბრუნდეს, შედეგად ამაღლდება ბირჟის კაპიტალიზაცია და ლიკვიდურობა. აგრეთვე კანონმდებლობის პირვანდელ რეჟიმში, შეიზღუდოს საფონდო ბირჟის და დეპოზიტარის საკუთრებაში ბანკების და მათთან დაკავშირებული პირების ხმის უფლების ან/და საკუთრება 50%-მდე;

 “მარქეთ მეიქერების” ინსტიტუტი

“მარქეთ მეიქერი” არის საბროკერო კომპანია, რაც როგორც წესი, მისი ყველაზე გავრცელებული ფორმაა. ამ ინსტიტუტის არსებობა საკმაოდ მნიშვნელოვანი როლის შემსრულებელია ნებისმიერი განვითარებული საფონდო ბირჟის ეფექტურად ფუნქციონირებისთვის. ისინი ინვესტორებისთვის ყიდვა-გაყიდვის შესახებ გადაწყვეტილებებს ამარტივებენ, ფასიანი ქაღალდების რისკებს გარკვეულწილად საკუთარ თავზე იღებენ, რითაც ფინანსური ბაზრების ლიკვიდურობას ინარჩუნებენ. “მარქეთ მეიქერი” ასევე შესაძლებელია იყოს ინდივიდუალური შუამავალი, რაც დამოკიდებულია ბაზრების მოცულობაზე და განხორციელებულ ტრანზაქციებზე. თუმცა ძირითადად ყველა “მარქეთ მეიქერი” დიდ ინსტიტუტს წარმოადგენს. კარგი მაგალითია “ნაზდაქის” სავაჭრო პლატფორმა “მარქეთ მეიქერების” ოპერირებისა, სადაც 500-ზე მეტი ფირმა ფუნქციონირებს, როგორც “ნაზდაქის” “მარქეთ მეიქერები” და ფინანსურ ბაზრებს ინარჩუნებენ ეფექტურად ფუნქციონირების რეჟიმში. მსგავსი ინსტიტუტების არსებობა საქართველოს საფონდო ბირჟის ლიკვიდურობის ზრდისთვის მნიშვნელოვანი კომპონენტია.

საგადასახადო შეღავათები “თავისუფლად მიმოქცევადი ფასიანი ქაღალდებისთვის”

“თავისუფლად მიმოქცევადი ფასიანი ქაღალდი” განიმარტება, როგორც ლისტინგში განთავსებული ფასიანი ქაღალდი, რომლის თავისუფალი ბრუნვის კოეფიციენტი 25%-ს შეადგენს. საპროცენტო სარგებელი, რომელზეც არ ვრცელდება შეღავათი იბეგრება 5%-ით როგორც საშემოსავლო, ისე მოგების გადასახადის სახით. ნამეტი შემოსავალი იბეგრება 20%-ით. 2010 წლის თებერვალში ფინანსთა სამინისტრომ მიიღო ინსტრუქცია N 75 საგადასახადო შეღავათით სარგებლობის შესახებ. სამწუხაროდ, ამ დროისთვის მოქმედებდა 2004 წლის საგადასახადო კოდექსი. იმისთვის, რომ შესაძლებელი იყოს შეღავათით სარგებლობა, ინსტრუქცია N 75 ხელახლა უნდა გამოიცეს მიმდინარე საგადასახადო კოდექსის შესაბამისად. არანაკლებ მნიშვნელოვანია, რომ “თავისუფლად მიმოქცევადი ფასიანი ქაღალდების” რეჟიმი არ შეედრება ფასიანი ქაღალდების რეჟიმს, კონკურენტული გარემო არათანაბარია. ეს გამონაკლისი უნდა გადაისინჯოს და გავრცელდეს, როგორც დაშვებულ, ისე ლისტინგში მყოფ ფასიან ქაღალდებზე საფონდო ბირჟაზე. ეს პროცესი მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს საფონდო ბირჟის ლიკვიდურობის ხარისხის ზრდას.

Share