Home » ეკონომიკა » რა ფაქტორები ახდენენ ზეგავლენას ლარის კურსზე?
რა ფაქტორები ახდენენ ზეგავლენას ლარის კურსზე?

რა ფაქტორები ახდენენ ზეგავლენას ლარის კურსზე?

შოთა გულბანი

ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია – აფბა

 

დოლარიზაციის მაღალი კოეფიციენტის შედეგად, ლარის კურსი საქართველოს ეკონომიკის „აქილევსის ქუსლად“ გადაიქცა. ეს გადაჭარბებული შეფასება ნამდვილად არ არის, ვინაიდან ეკონომიკას ქმნის და აძლიერებს ხალხი, რომელსაც დოლარში არსებული საბანკო თუ სხვა საფინანსო დაწესებულების მიმართ ვალდებულება უძვირდება, შესაბამისად მცირდება მისი მსიყველობითი უნარი და ეს აუარესებს მისი ცხოვრების დონეს. ამ ფონზე ძნელია მცირე მეწარმემ განვითარებაზე იზრუნოს, როცა მისი ყოველთვიური ფინანსური ვალდებულებები სტაბილურად მატულობს.

2014-16 წლების გლობალურმა ეკონომიკურმა შოკებმა, ნათლად დაადასტურა ის გარემოება, რომ ჩვენი ეკონომიკის მთვარი სისუსტე იყო არა თავისუფლად მცურავი სავალუტო კურსი, როგორც ეს ექსპერტთა გარკვეულ ნაწილს მიაჩნდა, არამედ ეკონომიკის მაღალი დოლარიზაცია და საგადამხდელო ბალანსის ასევე მაღალი დეფიციტი, რაც პირდაპირ ზემოქმედებდა სავალუტო კურსზე. თავის მხრივ, საგადამხდელო დეფიციტის მაღალ დონეს განაპრობებდა, ეკონომიკის რეალური სექტორის სისუსტეები, რაც ვერ გადაიფარა გასულ წლებში მხოლოდ მომსახურების სექტორების სტიმულირებით. როდესაც ამ საკითხს ვიხილავთ, მიზანშეწონილია ამოვიდეთ იმ პარადიგმიდან, რომ ეკონომიკის მაღალი დოლარიზაციის და არაკონვერტირებული ვალუტისას ეკონომიკა გაცვლით კურსს სათანადოდ ვერ იყენებს ბუფერად. საჭიროა დოლარიზაციის კოეფიციენტის მნიშვნელოვანი შემცირება და ეკონომიკის რეალური სექტორების განვითარება.

მიუხედავად აღნიშნულისა, ლარის ეტაპობრივ გაუფასურებას დადებითი კონტექსტიც ახლავს თან, რაზეც სტატიის დასასრულს იქნება მსჯელობა, თუმცა მანამდე კიდევ ერთხელ გავაანალიზოთ ის ეგზოგენური და ენდოგენური ფაქტორები, რასაც ზამოქმედების მოხდენა შეუძლია ლარის გაცვლით კურსზე. პირველ რიგში ეს შეიძლება იყოს:

მაკროეკონომიკური ფაქტორები:

პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები

ქვეყანაში შემომავალი ფულადი ნაკადების წყაროებიდან, ეკონომიკური შინაარსით უმნიშვნელოვანესია პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები(FDI), ვინაიდან, ის არა მარტო უცხოური ვალუტის შემოდინებას უზრუნველყოფს, არამედ დამატებით სამუშაო ადგილებს ქმნის და მშპ-ს ზრდის შემადგენელი ნაწილია. 2018 წლის მეორე კვარტალში FDI წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 33,4 მილიონი აშშ დოლარით-ით არის გაზრდილი, თუმცა მიმდინარე წლის პირველ კვართალთან შედარებით შემცირებულია 102,2 მილიონი აშშ დოლარით. მიუხედავად ამ შემცირებისა, ვერ ვიტყვით, რომ კურსის ბოლოდროინდელი ვარდნა FDI-ს უკავშირდება, ვინაიდან წლიურ ჭრილში 2013 წლიდან მნიშნელოვანი მატებაა, 2013-2017 წლებში FDI 85%-ით გაიზარდა. თუმცა პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებს უარყოფითი ფაქტორიც ახლავს თან და ეს არის უცხოელი ინვესტორის მიერ მიღებული მოგების საკუთარ ქვეყანაში გატანა, რა დროსაც კაპიტალის გადინებასთან გვაქვს საქმე. ამასთან მნიშვნელოვანია, რომ FDI-ს ნაცვლად მთავრობამ პორტფელურ ინვესტიციებზე გააკეთოს მეტი აქცენტი, რომელიც განუვითარებელი კაპიტალის ბაზრის გამო მთლიანი ინვესტიციების ჭრილში ძალიან მცირე წილით არის წარმოდგენილი და თავისი ეკონომიკური შინაარსით გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე FDI.

წმინდა ექსპორტი

წმინდა ექსპორტი არის ქვეყნის ექსპორტს გამოკლებული მისი იმპორტი, ანუ იგივე სავაჭრო ბალანსი. საქართველოში იმპორტი ექსპორტს მნიშვნელოვნად აღემატება, რაც იმას ნიშნავს რომ გვაქვს სავაჭრო დეფიციტი. საგარეო ვაჭრობის სალდო 2017 წელს იყო 5,2 მილიარდი აშშ დოლარი. ცხადია ამას კურსზე უარყოფითი ფაქტორი აქვს, ვინაიდან ყოველწლიურად მიმდინარე მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად გვიწევს უცხოური პროდუქციის იმპორტი, რისთვისაც უცხოური ვალუტაა საჭირო. ბიზნესმენებისთვის, რომლებიც საიმპორტო საქმიანობით არიან დაკავებული, ძირითადად დოლარი და ევრო, მუდმივად საჭიროა. სტაბილურად შენარჩუნებული მოთხოვნა დოლარზე და ევროზე მათ სიძვირეს განაპირობებს, რაც ცხადია უარყოფით გავლენას ახდენს ეროვნული ვალუტის სტაბილურობაზე. უკანასკნელ პერიოდში ექსპორტი რეექსპორტის გარეშე გაზრდილია, რაც სავაჭრო დეფიციტის უარყოფით გავლენას ლარის კურსზე ამცირებს.

ლარი დოლარის გაცვლით კურსზე მოქმედებს აგრეთვე ტურისტული ინდუსტრიის განვითარების შედეგად უცხოელი ტურისტების მიერ დახარჯული თანხები და აგრეთვე საზღვარგარეთ სამუშაოთ წასული საქართველოს მოქალაქეების მიერ გადმორიცხული თანხები.

სებ-ის მონეტარული პოლიტიკა

ეროვნული ვალუტის სტაბილურობის შესანარჩუნებლად, ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული მონეტარული პოლიტიკა, ერთ-ერთი საკვანძო საკითხია, ვინაიდან, სებ-ს აქვს მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები, რომლის მეშვეობითაც აკონტროლებს ფულის მასას მიმოქცევაში, მაგალითად: ერთდღიანი სესხები და დეპოზიტები, რეფინანსირების სესხები, სავალუტო ინტერვენციები, სადეპოზიტო სერთიფიკატები, მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები და ა.შ.

ჩამოთვლილთაგან ყველაზე აქტუალური სავალუტო ინტერვენციაბია, რომლის მეშვეობითაც სებ-ი ყიდის ან ყიდულობს უცხოურ ვალუტას ბანკთაშორის სავალუტო ბაზარზე. ამ ინტერვენციების მიზანია საერთაშორისო რეზერვების შევსება, გაცვლით კურსზე ზეგავლენის აღმოფხვრა და  ქვეყნის საგარეო სალდოს დაბალანსება. როდესაც ლარი უფასურდება დოლართან მიმართებით, ხშირია სების მიმართ კრიტიკა რეზერვების ხარჯვასთან დაკავშირებით, თუმცა   ასეთ შემთხვევებში სავალუტო ინტერვენცია როგორც მონეტარული ინსტრუმენტი კონტრპროდუქტიული და პრობლემის დროებითი მოხსნა უფრო შეიძლება იყოს. ეკონომიკისათვის და დედოლარიზაციის ხელშეწყობისთვისაც ჯობია კურსი იყოს თავისუფალ ცურვაში ანუ კურსმა გაიწოვოს შოკები, შეძლებისდაგვარად შეასრულოს ბუფერის როლი და თავად იპოვოს წონასწორობის ახალი წერტილი. დღეს ეს რამდენად მტკივნეულიც არ უნდა იყოს, თუმცა როგორც სტატიის დასაწყისში აღვნიშნეთ,  მოსახლეობისათვის და ბიზნესისათვის გაუფასურება პრობლემების გამომწვევი უფროა. სავალუტო ინტერვენციებს აზრი აქვს წმინდა სპეკულატიური ტრენდების შესანელებლად, ან ეფექტური გაცვლითი კურსის ექსპორტზე შენელების ფაქტორიდან გამომდინარე და არა მაკროტენდენციების შესამცირებლად, რომლებიც ფუნდამენტური ფაქტორებით არის გამოწვეული.

ერთადერთი როდესაც მიზანშეწონილია ინტერვენციები ბაზარზე ეს იქნება მზარდი ინფლაციური მოლოდინის შესარბილებლად ან რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ფაქტორიდან გამომდინარე, რაც მაკროეკონომიკური წონასწორობის თვალსაზრისით არის მნიშვნელოვანი და ასახავს ლარის გაცვლითი კურსის ცვლილებას საქართველოს ყველა ძირითადი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ვალუტების მიმართ, ლარის ზედმეტად გამყარების თავიდან ასაცილებლად, იმპორტის შეზღუდვის და საპირისპიროდ ექსპორტის და შესაბამისად, ეკონომიკის ზრდის სტიმულირებისათვის. აქ იგულისხმება ის ქვეყნები, რომლებთანაც საქართველოს ყველაზე მაღალი სავაჭრო ბრუნვა აქვს: ევროზონა, თურქეთი, აზერბაიჯანი, რუსეთი, უკრაინა, ჩინეთი, სომხეთი, აშშ, ბულგარეთი, იაპონია.

ფულადი მასის აგრეგატები

მიმდინარე წლის იანვარ სექტემბერში, ანუ ცხრა თვის მონაცემებით, M3 და M2 ფულადი აგრეგატი შესაბამისად 11% და 12%-ით არის გაზრდილი. ამავე პერიოდში გაზრდილია აგრეთვე ბანკებს გარეთ არსებული ნაღდი ფული (M0) – 15%-ით. ფულის მასის ზრდა ეკონომიკური ზრდის პარალელურად ცხადია მნიშვნელოვანია. თუმცა როცა ფულის მასის ზრდა 2,5-ჯერ მეტია ეკონომიკის ზრდაზე, ამან შესაძლოა უარყოფითი პროცესები წარმოშვას ეკონომიკაში, მაგალითად ინფლაცია, ევროვნული ვალუტის კურსის დაცემა. შესაბამისად სებ-მა ეს პროცესები გონივრულად უნდა მართოს.

ფისკალური პოლიტიკა

ფინანსთა სამინისტროს მიერ განხორციელებული ფისკალური პოლიტიკა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია, რაც კურსზე ზემოქმედებს. ამ მხრივ აღსანიშნავია ბიუჯეტის დეფიციტური ხარჯვა. როგორც წესი, ბიუჯეტი დეფიციტურია მაშინ, როცა მთავრობა იმაზე მეტ ფულს ხარჯავს, ვიდრე ბიუჯეტს ამის შესაძლებლობა აქვს. დეფიციტის დასაფინანსებლად კი ხაზინის ნაშთებიდან ხდება მიმოქცევაში არსებული ფულის მასის ზრდა. იანვარ სექტემბერში 718 მილიონი  ლარი აუთვისებელი დარჩა, რამაც სავარაუდოდ უარყოფითად იმოქმედა კურსზე.

გასათვალისწინებელია აგრეთვე მთავრობის 2017 წლის 22 ივნისის #301–ე დადგენილება – ,,სახელმწიფო ხაზინის განკარგულებაში არსებული ფულადი სახსრების განთავსების წესის დამტკიცების შესახებ’’, რომლის თანახმადაც, ხაზინის განკარგულებაში არსებული სახსრები კომერციული ბაკების ანგარიშზე თავსდება. ამ გზით კომერციული ბანკების ანგარიშზე ბოლო ორ თვეში ფინანსთა სამინისტრომ ჯამში 1,3 მილიარდი ლარის დეპოზიტი განათავსა. კომერციული ბანკები თანხებს მოიზიდავენ იმ მიზნით, რომ რაც შეიძლება მეტი კრედიტები გასცენ, რისთვისაც საკმაოდ აგრესიულ მარკეტინგსაც მიმართავენ, მაგალითად ტექსტური შეტყობინებები მოქალაქეებს ამა თუ იმ სასესხო პროდუქტის „უნიკალურ“ პირობებთან დაკავშირებით. რითაც სტიმულირებას ახდენენ მიმოქცევაში არსებული ლარის მასის ზრდაზე.

ლარის კურსის ფორმირების მექანიზმი

ლარის ოფიციალური გაცვლითი კურსი გაიანგარიშება ბანკთაშორის სავალუტო ბაზარზე დადებული გარიგებების მიხედვით. ბანკთაშორის სავალუტო ბაზარი ორგანიზებულია ბლუმბერგის ელექტრონულ სავაჭრო  სისტემაში, ხოლო მასში მონაწილეობის უფლება აქვთ საქართველოში ლიცენზირებულ ყველა კომერციულ ბანკსა და უცხოური ბანკების ფილიალებს, რომლებსაც, მათი მოთხოვნის საფუძველზე, ეროვნული ბანკის მიერ მინიჭებული აქვთ მონაწილე ბანკის სტატუსი. თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ ქართული საბანკო სექტორი ოლიგოპოლიურია, სადაც ბაზრის 75% ორ მოთამაშეზე მოდის, სავალუტო ბირჟაზე კურსის ფორმირების დროს დიდია არაფორმალური გავლენის მოხდენის ალბათობა და შესაბამისად სპეკულაციური კურსის მიღება. ამიტომ სასურველია, რომ კურსის ფორმირების პროცესში მონაწილე სუბიექტების რაოდენობა გაიზარდოს და სხვა მსხვილ ორგანიზაციებსაც მიეცეთ ამის შესაძლებლობა, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ვალუტის ყიდვა-გაყიდვით. ამით ლარის კურსი უფრო მეტად იქნება ეკონომიკაში მიმდინარე პროცესების ამსახველი, ვიდრე ახლა არის.

ლარის რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი

როდესაც ლარის გაუფასურების შედეგად გამოწვეულ უარყოფით ფაქტორებზე მიდის მსჯელობა, უნდა აღვნიშნოთ აგრეთვე ამ პროცესის დადებითი მხარე, რაც ექსპორტის კონკურენტუნარიანობის შენარჩუნებას გულისხმობს ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებთან. ამ შემთხვევაში, ყურადღება უნდა მივაქციოთ ლარის რეალურ ეფექტურ გაცვლით კურსებს, რომელიც ასახავს ლარის გაცვლითი კურსის ცვლილებას საქართველოს ძირითადი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ვალუტებთან მიმართებაში.

სექტემბერში ლარის რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსები განისაზღვრა აშშ დოლარის, თურქული ლირის, რუსული რუბლის და ევროს მიმართ. თურქული ლირის გამოკლებით, წინა თვესთან შედარებით ჩამოთვლილ ვალუტებთან მიმართებით ლარის კურსი დაცემულია, რაც იმას ნიშნავს, რომ აღნიშნულ ქვეყნებში ქართული ექსპორტი არ გაძვირებულა.

Share