Home » საზოგადოება » „საცალო დაკრედიტების მაღალი ტემპებისას, სამომხმარებლო კრედიტის ზრდა ამცირებს მშპ-ის ზრდას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ჭარბვალიანობის რისკს“
„საცალო დაკრედიტების მაღალი ტემპებისას, სამომხმარებლო კრედიტის  ზრდა ამცირებს მშპ-ის ზრდას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ჭარბვალიანობის რისკს“

„საცალო დაკრედიტების მაღალი ტემპებისას, სამომხმარებლო კრედიტის ზრდა ამცირებს მშპ-ის ზრდას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ჭარბვალიანობის რისკს“

გიორგი ცუცქირიძე: „საცალო დაკრედიტების მაღალი ტემპებისას, სამომხმარებლო კრედიტის  ზრდა ამცირებს მშპ-ის ზრდას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ჭარბვალიანობის რისკს“

ჭარბვალიანობის პრობლემებზე, საბანო მომსახურების ბაზრის მაღალ კონცენტრაციაზე, ზოგადად საბანკო კონკურენციაზე, ბიზნესდაკრედიტების პრობლემებზე და ეკონომიკის განვითარების ტენდენციებზზე, გთავაზობთ ბანკები და ფინანსების ვრცელ ინტერვიუს   წამყვან საბანკო ექსპრეტთან პროფესორ გიორგი ცუცქირიძესთან.

-ბატონმა ბიძინა ივანიშვილმა ქვეყნის ორ წამყვან ბანკს ფაქტიურად ბაზრის მონოპოლიზებაში და ჭარბვალიანობის დადგომაში დასდო ღიად ბრალი, რა პრობლემებს ხედავთ ბაზარზე საბანკო მონოპოლიის თვალსაზრისით, უმსხვილესი ორი კომერციული ბანკის(თი ბი სი ბანკი და საქართველოს ბანკი) წილი წმინდა აქტივებში 73 % -ზე მეტია, ხოლო 2015 წლიდან მოყოლებული,  მათი ხვედრითი წილი მთლიან აქტივებში 54 % დან 73 %-მდე ანუ მთელი 20 %-ით არის გაზრდილი, ამასთან წმინდა მოგების ასევე დიდი ნაწილი მათზე მოდის და სისტემის მთლიანი მოგების 2/3 მეტსაც კი შეადგენს?.

ქვეყნის წამყვანი  ბანკების აქტივების ზრდა განაპირობა, მაღალმა მოგებამ და მეორეს მხრივ, ბაზრიდან გასული ბანკების მიერთებამ. აქ პირველ რიგში თი ბისი ბანკის მიერ „ბანკი რესპუბლიკას“ შეძენა უნდა აღინიშნოს, გარდა ამ ოპერაციისა ბანკმა კიდევ ერთი ბანკის -„კონსტანტა  ბანკის“ აქცივიზაცია განახორციელა, და „პროგრეს ბანკის“ საკრედიტო პორთფელი შეიძინა. „საქართველოს ბანკმა“ აღნიშნულ პერიოდში „პრივატ ბანკი“ მიიერთა, ხოლო „პროკრედიტ ბანკისაგან“ მიკრო და მცირე სესხების პორთფელი შეიძინა.

ბაზრის კონცენტრაციის შეფასება  ხდება სისტემური ბანკების ხვედრითი წილით მთლიან აქტივებში. დღეს ეს ბანკები ქმნიან ძირითად ტენდენციას საბანკო მომსახურების ბაზარზე. თუ ამ ორ ბანკს კიდევ ერთ სისტემურ ანუ ჯამური საბანკო აქტივების 5 %-ზე მეტის მფლობელ „ლიბერთი ბანკსაც“ დავუმატებთ, მათი ხვედრითი წილი მთლიან აქტივებში უკვე 80 %-ს უახლოვდება. სისტემური ბანკების ჯამური საკრედიტო პორთფელი სისტემის 77 %-ს შეადგენს, ხოლო წმინდა მოგება კიდევ უფრო მეტს-86 %, რაც ბაზრის მაღალ კონცენტრაციაზე ნამდვილად მიუთითებს. კიდევ 4 ბანკი – ვითიბი ბანკი,  პროკრედიტ ბანკი, ბაზის ბანკი და ქართუ საერთო აქტივებში 3-4.5%-ს ფარგლებშია, საქართველოს დანარჩენი 8 ბანკის ხვედრითი წილი მთლიან აქტივებში საშუალოდ 1 %-ზე ნაკლებია.

ბაზრის კონცენტრაციის ზრდა დიდწილად გამოწვეულია სიდიდით პირველი ორი ბანკის აქტივების მნიშვნელოვანი ზრდის შედეგად. მაგალითისათვის საქართველოს ბანკის აქტივები ბოლო 3 წელიწადში გაიზარდა 9 მლრდ ლარიდან 12,6 მლრდ ლარამდე, ხოლო თი ბი სი ბანკის აქტივების ზრდა კიდევ უფრო მაღალი იყო, გაიზარდა რა იგივე პერიოდში 6,9 მლრდ ლარიდან 12,9 მლრდ ლარამდე ანუ პრაქტიკულად 2 ჯერ. აქვე ობიექტურობისათვის უნდა აღინისნოს, რომ ამ ბანკებმა შექმნეს მიმზიდველი საინვესტიციო პლათფორმა, თუნდაც გამჭვირვალობის ზრდის და თავიანთი აქციების ლონდონის ბირჟაზე განთავსების გზით. სხვა პრობლემუ საკიტხებს, რაც ჩვენს ასზოგადოებაში არსებობს და ბანკების არაპროფილური აქტივების ფლობას უკავშირდება, რაც ბიზნესდაკრდიტების შემცირების ერთ-ერთ მიზეზად შეიძლება განიხილებოდეს ამჯერად არ შევეხები, თუმცა მომავალში არც ამ თემაზე საუბარს გავურბივარ.

აქვე ავღნიშნავ, რომ საქართველოში გაცილებით მაღალია ბაზრის კონცენტრაცია ვიდრე ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპულ ქვეყნებშია. შედარებისთვის, საქართველოს საბანკო მომსახურების ბაზარი უფრო კონცენტრირებულია, ვიდრე დიდ ბრიტანეთში (CR5 = 33%, HSBC Holdings, Barclays, Lloyds Banking Group, Standard Chartered, Nationwide Building Society), საფრანგეთში( CR5 =40%, Credit Agricole, BNP Paribas, Societe Generale, Groupe BPCE, Credit Mutuel), იტალიაში (CR5 =27%, Intesa Sanpaolo, UBI Banca, Banco Popolare, Mediobanca), გერმანიაში (CR5 =22%,Deutsche Bank, Commerzbank, DZ Bank, Landesbank Berlin Wurttemberg(LBBW), Bayerische Landesbank, Norddeutsche Landesbank (Nord LB), Helaba Bank, Hypo Real Estate Holding, WGZ Bank).

-გამოდის, რომ , რომ ევროპის ამ ქვეყნების სისტემური ბანკები რომლებიც შედიან, არა თუ ევროპის, არამედ  მსოფლიოს უმსხვილესი საბანკო ჯგუფების ასეულში, ხოლო ლიდერი ბანკები სულაც პირველ ოცეულში არიან, ჩვენზე გაცილებით ნაკლები კონცენტრაციის მატარებლები არიან,რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქართული საბანკო ბაზრის ნაკლებ კონკურენტულ და ასიმეტრიულ ხასიათს.

საბანკო მომასხურების ბაზრის განვითარების გარკვეულ ეტაპზე, ბაზრის  მაღალი კონცენტრაცია, ცალსახად უარყოფითად არ უნდა შეფასდეს. წამყვანი სისტემფორმირებადი ბანკები თავისებურ ბიზნესბარომეტრსაც წარმოადგენენ, როგორც სექტორში ინვესტორების მოზიდვის, ასევე ბაზრის სხვა მონაწილეებისთვისაც  თამაშის წესების შეთავაზებით, ინოვაციური საბანკო პროდუქტების დანერგვის თუ საბანკო პროდუქტებზე ფასწარმოქმნის  თვალსაზრისით.  თუმცა, მეორეს მხრივ  ბაზრის მაღალი კონცენტრაცია საწარმოს  მაშტაბის ეფექტიდან გამომდინარე, გარკვეულ უპირატესობას ანიჭებს წამყვან ბანკებს კონკურენტებთან შედარებით და პირველ რიგში კლიენტებთან ურთიერთობისას, რაც შემდეგ გამოხატულია პოზიტიურ კორელაციაში კონცენტრაციასა და მომგებიანობას შორის. დიდწილად ამის შედეგია, რომ სისტემური ბანკების წმინდა მოგების მაჩვენებელი ბოლო წლებში ზრდის ტენდენციით ხასიათდება და  სისტემის მთლიანი მოგების 86 %-ს შეადგენს, ხოლო წამყვანი ორი ბანკის მიხედვით 80-ს უახლოვდება და ბოლო სამ წელიწადში 293 მლნ ლარიდან 636 მლნ ლარამდეა გაზრდილი. შესაბამისად, საქართველოს საბანკო სექტორის კაპიტალზე მოგების უკუგების მაჩვენებელი(ROE ) მაჩვენებელი, ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, პოზიტიური ზრდის დინამიკას აჩვენებს და 2017 წლის ბოლოს 20% -ზე მეტი შეადგინა და ეს ტენდენცია დღესაც შენარჩუნებულია.

ამასთან,  ბაზრის მაღალი კონცენტრაცია, ასევე ატარებს მაღალ სისტემურ რისკებსაც, და  ეს განსაკუთრებით მგრძნობიარეა გლობალური შოკების დროს, მით უმეტეს განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისათვის, რომლებიც საერთაშორისო ბაზრებიდან  ფინანსურ რესურსებზე არიან დიდწილად დამოკიდებული. განსაკუთრებით კრიზისებისას ბაზრის მაღალი კონცენტრაციის პირობებში, პრობლემები რომელიმე სისტემფორმირებად საკრედიტო დაწესებულებაში, ტოვებს არასაკმარის ბუფერს რისკების  სამართავად, მათ შორის კლიენტურის სხვა ბანკებში გადანაწილების და საბანკო ოპერაციების წარმოების თვალსაზრისით, ამ ბანკების მცირე კაპიტალის გამო.

აქვე მსურს ავღნისნო, რომ ქვეყნის ეკონომიკის განვითარების პერსპექტივებიდან გამომდინარე, ბაზრის მაღალი კონცენტრაცია სასურველი არ არის, არც ფინანსური ბაზრის განვითარების და არც ეკონომიკის  სტრუქტურული ტრანსფორმაციის და სექტორალური ზრდის თვალსაზრისით, რადგან გარკვეულწილად ზღუდავს კონკურენტულ ბიზნესსივრცეს ზოგადად.

მაგრამ ამავდროულად ბაზრის მაღალი კონცენტრაცია დღეს არის ფაქტი და მისი შემცირებაც წმინდა საბაზრო ინსტრუმენტებით უნდა განხორიელდეს.

ბაზრის მაღალი კონცენტრაციის შემცირება და  კონკურენციის სტიმულირება შესაძლებელია როგორც ახალი მოთამაშეების ბაზარზე შემოყვანით, პირველ რიგში წამყვანი ევროპული ან აზიური ბრენდების, ასევე მეორე ეშელონის და შედარებით მცირე ზომის ბანკების აქტივების ზრდით, მათი ნაწილის გაერთიანების ან ახალი ინვესტორების მოზიდვის შედეგად, რაც ასევე ინვესტიციების გაზრდილ ნაკადებს უკავშირდება.

მიმაჩნია, რომ 2017 წლის ბოლოდან ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტებზე(International Financial Reporting Standards, IFRS), გადასვლა გაზრდის რა საბანკო დაწესებულებების ტრანსფარენტულობის ხარისხს, ასევე გახდება კარგი სიგნალი უცხოელი ინვესტორებისათვის განახორციელონ დამატებითი ინვესტიციები საბანკო სექტორში. ბაზრის კონცენტრაციის არსებული მაჩვენებლის შემცირებაც საბანკო და საფინანსო სისტემის განვითარების სტრატეგიულ ამოცანად, უნდა განიხილებოდეს.

ამ თვალსაზრისით სასურველია კიდევ ერთი მსხვილი ბანკის ბაზარზე შემოსვლა, თუმცა  სისტემფორმირებადი  ბანკების რიცხვში საშუალო სიდიდის სულ მცირე 5-6 ბანკიც რომ იყოს წარმოდგენილი ანუ მეორე ეშელონის ბანკებმა რომ მოახდინონ გამსხვილება ან ახალი ინვესტიციების მოძიება, კონცენტრაციის მაჩვენებელიც  დაბალანსდება და კონკურენციაც გაიზრდება, რაც აისახება დაკრედიტების ხელმისაწვდომობის მნიშვნელოვან ზრდაში, როგორც  საპროცენტო განაკვეთების და  საპროცენტო სპრედის კიდევ უფრო შემცირების კუთხით, ასევე რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია ბიზნესდაკრედიტების ზრდის თვალსაზრისითაც.

მიმაჩნია, რომ ჭარვალიანობაზე არანაკლები გამოწვევა დღეს არის სწორედ ბოლო წლებში ბიზნესდაკრდიტების ტემპების შემცირების გარდატეხა. თუნდაც 2012 წელთან შედარებით, ბიზნესდაკრედიტების ხვედრითი წილი საკრედიტო პორთფელში შემცირებულია 56 % დან 44 %-მდე, საცალო საბანკო პროდუქტების მზარდი ექსპანსიიდან გამომდინარე.

სწორედ, ეს ფაქტორი მიმაჩნია ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად საბანკო სექტორისათვის.

– საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ფინანსებზე წვდომის შესახებ ჩატარებულმა კვლევამ გამოავლინა, რომ საქართველო იმ ქვეყნებს შორის არის, სადაც საკმაოდ მაღალია მსესხებელთა რაოდენობა. აღმოჩნდა, რომ 2015 წლის მონაცემების მიხედვით, 1000 ზრდასრულ მოსახლეზე უკვე 680 მსესხებელი მოდის, რომელიც მსოფლიოში სიდიდით მეორე მაჩვენებელია თურქეთის შემდეგ (2015 წლის კვლევა ფინანსებზე წვდომის შესახებ).ძალზე საინტერესოა თუ როგორია რეალურად ჭარბვალიანობა და მისი შეფასების ინდიკატორები.

საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობას გააჩნია სასესხო ვალდებულება არა მხოლოდ კომერციული ბანკების, არამედ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ლომბარდების და სხვა კერძო მსესხებლების მიმართ. აღნიშნულ მოსაზრებას ამყარებს საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ ჩატარებული კვლევები, მათ შორის თქვენს მიერ ნახენები კვლევითაც.

აქვე მსურს განვმარტო, რომ ტერმინოლოგიურად „ჭარბი დავალიანება“ არის ფინანსურ ვალდებულებებთან დაკავშირებული ხარჯების დაფარვის უუნარობა გრძელვადიან პერიოდში და არ შეეხება თუნდაც სესხის ერთჯერად გადაუხდელობას, მაგრამ როდესაც განკარგვადი შემოსავლის მნიშვნელოვანი ნაწილი სესხების მომსახურებაზე მიდის, ჩვენ რეალურად საქმე გვაქვს ვალაუვალობასთან.  სწორედ ვალაუვალობა სერიოზული პრობლემა შეიძლება გახდეს ეკონომიკის ვარდნის ან შენელებისას ან თუნდაც გარე შოკებისას,   ვალუტის მკვეთრი გაუფასურებით, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, სადაც დიდია სესხების დოლარიზაცია.

„ჭარბვალიანობის“ როგორც გრძელვადიან პერიოდში ფინანსური ვალდებულებების ვერმომსახურების სურათს იძლევა როგორც პრობლემური სესხების საკრედიტო პორთფელში ხვედრითი წილის ცვლილების დინამიკა, ასევე ჯარიმებისა და საურავების ზრდის მაჩვენებლები, ბანკების მიერ დასაკუთრებული ქონების ზრდის ტენდენციები.

საქართველოს საბანკო სექტორში უმოქმედო სესხების ხვედრითი წილი მთლიან სესხებში, ბოლო ორი  წელია არ თუ ზრდის, არამედ პირიქით, კლების ტენდენციით ხასიათდება და 2016 წლის ბოლოსთან შედარებით(3.4%), 2018 წლის პირველი კვარტლის მონაცემებით 2.4 %-მდეა შემცირებული. მთლიან სესხებში უმოქმედო სესხების თანაფარდობის მიხედვით, ჩვენ გვაქვს ერთ-ერთი კარგი მაჩვენებელი როგორც  რეგიონის ქვეყნებთან შედარებით, ასევე აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების დონეზეც კი. სასომხეთში ანალოგიური მაჩვენებლი 2017 წლის მეორე კვარტლის მიხედვით იყო 16.3 %, თურქეთში-3.0%, მოლდოვაში-17 %, რუსეთში-9.8 %, ჩეხეთში და პოლონეთში-4.0%, ლატვიაში-3.5 %,ლიეტუვაში-3.3%;

აქედან გამომდინარე, უმოქმედო სესხების ხვედრითი წილის შემცირება მთლიან სესხებში და მისი რეგიონალურ დონეზე ერთ-ერთი დაბალი მაჩვენებელი ჭარბვალიანობის კრიზისზე  ნამდვილად არ მიუთითებს.

ახლა ვნახოთ თუ როგორია ჯარიმების და საურავების ზრდის დინამიკა. მართალია, 2012 წელთან შედარებით 37 მლნ ლარიდან  77 მლნ ლარამდე ანუ ორჯერ არის  გაზრდილი შემოსავლები ჯარიმებიდან და საურავებიდან, მაგრამ პროცენტულად იგივეა მთლიან არასაპროცენტო შემოსავლებში და 9 %-ს შეადგენს, ამ თანაფარდობის მიხედვით, ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი 2013-2014 წლებში გვქონდა და შესაბამისად,  2013 წელთან შედარებით არა თუ გაზრდილი, არამედ 15 % დან 9 %-მდეა შემცირებული. თუმცა  მოცულობითი ზრდის გაორმაგებული დინამიკა გაზრდილ რისკებზე გარკვეულწილად მაინც მიუთითებს.

 2015 წელთან შედარებით, ჩამოწერილი სესხების მოცულობა გაზრდილია 229 მლნ ლარიდან 374 მლნ ლარამდე ანუ 63 %-ით, ხოლო დასაკუთრებული ქონების მოცულობა 142 მლნ ლარიდან 209 მლნ ლარამდე ანუ 67 მლნ ლარით (47%-ით) არის გაზრდილი. რეალურად ბანკების მიერ დასაკუთებული უძრავ-მოძრავი ქონების მოცულობა ატარებს დაგროვებით ანუ კუმულატიურ ეფექტს, საშუალოდ წლიურად 22 მლნ ლარით არის გაზრდილი. თუმცა აქ ასევე მნიშვნელოვანია თუ როგორია პროცენტული თანაფარდობა თავად საბანკო აქტივებთან მიმართებაში. 2015 წელს დასაკუთრებული ქონების თანაფარდობა აქტივებთან მიმართებაში თუ იყო 0.56%, ხოლო 2017 წლის  ბოლოსათვის 0.60 % ანუ ზრდა უმნიშვნელოა და პროპორცია პრაქტიკულად არ შეცვლილა.

წარმოდგენილი ანალიზი ცხადყოფს, რომ ჭარბვალიანობის კრიზისი დღეს ნამდვილად არ შეიმჩნევა, მაგრამ ზოგადად ჭარბვალიანობის რისკი, თუნდაც აქ წარმოდგენილი გაზრდილი ნეგატიური მაჩვენებლების გამო, ბუნებრივია, არსებობს.

-თქვენს მიერ წარმოდგენილი ანალიზი არ იძლევა ჭარბვალიანობის ღია სურათს, თუმცა  მოვალეთა რეესტრში ჩანაწერების ზრდა, ასევე საქართველოში ქონების დაკარგვის კანდიდატთა რიცხვის ზრდაც, ჭარვალიანობის გაზრდილ რისკზე მიუთებს.  წლის დასაწყისიდან მხოლოდ ბოლო 4 თვის განმავლობაში გადახდისუუნარო მოსახლეობის რაოდენობამ 15,6 ათასით მოიმატა. თუ 2018 წლის დასაწყისში აღსრულების ეროვნული ბიუროს, მოვალეთა რეესტრში 239 831 ჩანაწერი იყო, ახლა ეს რიცხვი 255 494-ს შეადგენს?

ჭაბვალიანობის რისკების ზრდის ან შემცირების ქცევის შესაფასებლად, გაცილებით საინტერესო სურათს გვაძლევს დამატებით ისეთი მაკროეკონომიკური ინდიკატორები, როგორიც არის შინამეურნეობების ვალის მშპ-სთან თანაფარდობა და შინამეურნობების დავალიანება განკარგვად შემოსავლებთან მიმართებაში.

პირველ შემთხვევაში მისი საშუალო მაჩვენებელი ევროზონის ქვეყნებში არის 58 %, ხოლო მთელ რიგ ქვეყნებში გაცილებით მაღალია. შვეიცარიაში-127 %, დანიაში-117 %, ნიდერლანდებში-106 %, დიდ ბრიტანეთში-87 %. გაცილებით ნაკლებია ირლანდიაში-48 % და იტალიაში-41 %. რაც შეეხებათ განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებს აქ სურათი ასეთია. პოლონეთში მისი მაჩვენებელი-35 %-ია, ჩეხეთში-31 %, ლიტვაში-23 %. საქართველოში ეს მაჩვენებელი მაღალი ნამდვილად არ არის და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების საშუალო დონეზეა- 39 %. შედარებით განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებში, სადაც ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლები მსყიდველობითუნარიანობის პარიტეტის მიხედვით 38 ათას აშშ დოლარზე მაღალია, ბუნებრივია, გაცილებით მაღალი საკრედიტო დაბანდებებით ხასიათდებიან. მაგალითისათვის საქართველოს შემოსავლების დონე ერთ სულ მოსახლეზე მსყიდველობითუნარიანობის პარიტეტის მიხედვით 10 000 აშშ დოლარამდეა, მაშინ როცა შვეიცარიაში 58 ათასი აშშ დოლარის, დანიაში – 45,6 ათასი აშშ  დოლარის, ნიდერლანდებში-47 ათასი აშშ დოლარის, ხოლო აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში 25-30 ათასი აშშ დოლარის ფარგლებშია ანუ ჩვენზე 3 ჯერ მეტია. აქვე ავღნიშნავ, რომ შინამეურნეობებში შედის როგორც საცალო დაკრედიტება სამომხმარებლო სესხების და განვადებების სახით, ასევე იპოთეკური სესხები და სესხები მეწარმე ფიზიკურ პირებზე.

ახლა ვნახოთ თუ როგორია შინამეურნობების დავალიანება განკარგვად შემოსავლებთან მიმართებაში. ევროზონის ქვეყნებში მისი საშუალო მაჩვენებელი 2017 წლის მიხედვით არის 93 %, ხოლო ერთ სულ მოსახლეზე შედარებით მაღალი შემოსავლების მქონე ქვეყნებში კიდევ უფრო მაღალი. კანადაში -173 %, შვედეთში-156 %, გერმანიაში 107 %-ს, ფინეთში-114 %-ს, ხოლო შვეიცარიაში-182 %-ს შეადგენს, დანიაში-246 % და ნიდერლანებში-208 % როგორც  ვხედავთ სულაც 200 %-ზე მეტია. ბუნებრივია, აქ იგულისხმება, განკარგვადი შემოსავლის მოკლე და გრძელვადიანი სესხების ჯამურ მოცულობასთან ფარდობის მაჩვენებელი და არა ყოველთვიური გადახდის მიხედვით განკარგვადი შემოსავლების პროპორცია.

 საქართველოში ეროვნული ბანკის ოფიციალური მონაცემებით, 2008 წლის კრიზისამდე, საოჯახო მეურნეობის ვალის განკარგვად შემოსავალთან თანაფარდობის მაჩვენებელი 11%-ს შეადგენდა, 2012 წელს -15 % იყო, ხოლო 2017 წლის ბოლოს 3.5 ჯერ გაიზარდა – 53 %-ს მიაღწია, და არის ევროპის საშუალო შემოსავლების მქონე ევროპის ქვეყნების დონეზე (სლოვაკეთში-63 %, პოლონეთში-60 %, ხორვატიაში-57 %, ჩეხეთში-59 %, ესტონეთში-75 %, ლატვაში-35 %, ლატვიაში-37%, უნგრეთში-39 % სლოვენიაში-45%), ხოლო უფრო დაბალი შემოსავლების ან თუნდაც ჩვენი დონის ქვეყნებში კიდევ უფრო  დაბალია და 17-30 %-ის ფარგლებშია.

აქედან გამომდინარე, ეს ინდიკატორი ზრდის დინამიკიდან და მოსახლეობის საშუალო ევროპულ დონესთან შედარებით გაცილებით დაბალი შემოსალებიდან გამომდინარე, გარკვეულწილად ასახავს ვალაუვალობის გაზრდილ რისკებს, თუმცა როგორც ავღნიშნე, ცალსახად მისი როგორც კრიზისულ ზღვარზე მყოფი სიტუაციის შეფასება არასწორად მიმაჩნია.

ჩვენს მიერ კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ინდიკატორად დაკრედიტების ტემპების ეკონომიკის ზრდასთან თანაფარდობის მაჩვენებელი შეიძლება  განვიხილოთ. ბუნებრივია, დაკრედიტების ზრდა დადებით კორელაციაშია ეკონომიკის ზრდასთან  მიმართებაში. კერძოდ, როგორც განვითარებადი, ასევე განვითარებული ეკონომიკის მქონე ქვეყნების ნაწილში დაკრედიტების ზრდა აღემატება ეკონომიკის ზრდის ტემპებს, თუმცა ზრდის ტემპების თანაფარდობა მაქსიმუმ 2 ფარგლებშია.

ჩვენს შემთხვევაში, წარმოდგენილია, როგორც განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნების, ასევე ევროზონის და  სწრაფად მზარდი განვითარებადი აზიის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებლების საქართველოსთან შედარება. ევროზონის ქვეყნებში მშპ-ის ზრდის და საბანკო კრედიტის საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებლები 2018 წლის პირველი კვარტლის მიხედვით პრაქტიკულად თანაბარია, მშპ-ის ზრდის მაჩვენებელი 2.4%, ხოლო დაკრედიტების ზრდის მაჩვენებელი 2.9 %-ია. ევროპის განვითარებული ქვეყნებიდან შედარებით მაღალი კორელაცია აქვს საფრანგეთს( მშპ-ის წლიური ზრდა 2.3 %, დაკრედიტების ზრდის დონე-4.97 %)  და შვედეთს(მშპ-ის წლიური ზრდა 3.3 %, დაკრედიტების ზრდის დონე-6.8 %) ანუ დაკრედიტების წლიური ზრდა დაახლოებით ორჯერ მეტია ეკონომიკის ზრდასთან შედარებით. ნიშანდობლივია, რომ აზიის სწრაფად განვითარებადი ქვეყნებისთვისაც კი(ინდოეთი, ჩინეთი) სადაც ეკონომიკის ზრდის მაჩვენებელი 3 ჯერ აღემატება ევროზონის ქვეყნების წლიური ზრდის დონეს და 7 %-ზე მაღალია, დაკრედიტების ტემპები ეკონომიკის ზრდას მხოლოდ 1.8 ჯერ აღემატება.

საქართველოში გასული 2015-2017 წლების მიხედვით, ეკონომიკის ზრდამ საშუალოდ 3.56 % შეადგინა, ხოლო ბანკების საკრედიტო პორთფელი ამავე პერიოდში საშუალოდ 19.8 %-ით, ხოლო რეალური ზრდა ინფლაციის გამოკლებით 15.3 %-ს შეადგენს ანუ დაკრედიტების ტემპები ეკონომიკის რეალურ ზრდას 4.3 ჯერ აღემატება.

არსებული სიტუაციის ანალიზი აჩვენებს, რომ სწორედ მაღალი საკრედიტო ექსპანსია, მშპ-ის ზრდის ტემპებთან შედარებით, რაც 2 ჯერ მაღალია საერთო ევროპულ და მსოფლიო მაჩვენებელზე, და დაბალი შემოსავლები შეიძლება მივიჩნიოთ გაზრდილი ჭარვალიანობის რისკის მთავარ ფაქტორად და ახალი საბანკო რეგულაციებიც ამ პრობლემის დარეგულირებას ემსახურება. პირველ რიგში ახალი რეგულაციები იმითაც არის მნიშვნელოვანი, რომ აწესებს ერთიან საზედამხედველო ჩარჩოს ბაზრის ყველა მონაწილესათვის, იქნება ეს კომერციული ბანკები თუ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები. სესხებზე წლიური ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის ზღვრის შემოღება, სესხის გაცემისას შემოსავლების დადასტურების მოთხოვნა, სესხის ზომის შემოსავალთან თანაფარდობის მაჩვენებლის ლიმიტები და ლარიზაციის პროგრამა, მათ შორის გასულ წლის დასაწყისიდან ამოქმედებული 100 ათას ლარამდე სესხების გაცემის სავალდებულო მოთხოვნაც სწორედ არაჰეჯირებული სავალუტო რისკის დაზღვევას ემსახურება, იმ მსესხებლებისათვის ვისაც შემოსავალი ლარში აქვს.

– თუმცა ამავდროულად დაკრედიტების  ზრდის არსებული ტემპები, როდესაც ბიზნესდაკრდიტების ზრდის ტემპებთან შედარებით, მზარდია საცალო დაკრედიტების ხვედრითი მოცულობა, კიდევ ერთ გამოწვევას წარმოადგენს საბანკო სექტორისათვის, უკვე სისტემური, კერძოდ ლიკვიდობის რისკის ზრდის თვალსაზრისით?

გეთანხმებით, თავის მხრივ ვალაუვალობის რისკი, შეიძლება გადაიზარდოს სოციალურ რისკში,  რაც ადამიანების მიერ სესხების ირაციონალურად აღებას უკავშირდება. მიმაჩნია, რომ იგი  განპირობებულია ერთის მხრივ იმით, რომ მოსახლეობას არა აქვს ფინანსური განათლება და ფინანსების მართვის უნარი, მაგრამ მეორეს მხრივ, ჩვენი საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილის წმინდა მომხმარებლის ფსიქოლოგიაზეც მიუთითებს და ეს მხოლოდ ბანკების ბრალი არ არის. დაახლოებით 2 მილიარდ ლარზე მეტი სესხია გაცემული სხვა არასაბანკო საკრედიტო დაწესებულებების მიერ. ამის შედეგია, რომ მოვიხმართ იმაზე გაცილებით მეტს, რასაც ვაწარმოებთ ან ვქმნით და ეს არის ხარჯების ეკონომიკა. მიმაჩნია, რომ საცალო საბანკო პროდუქტებზე მზარდ ექსპანსიასთან ერთად, სახეზეა მოქალაქეთა ირაციონალობაც, როგორც ვალაუვალობის ფაქტორი. ეს კიდევ ერთი  დილემა, რაც ხელს უშლის ეკონომიკის ზრდას რეალურად და არა მხოლოდ ის თუ რატომ გასცემენ ბანკები სესხებს ამ ტიპის მოქალაქეებზე. ცალკე საკითხია არასაბანკო საკრედიტო დაწესებულებები, რომლებიც ბანკებთან შედარებით უარესი პირობებით ახდენენ მსესხებლის მომსახურებას.

მართალია, უიმედო ვალების დაბალი დონე, საბანკო სექტორის მდგრადობას უსვამს ხაზს, თუმცა მეორეს მხრივ მომავალში მან მაკროდონეზე სერიოზული პრობლემები შეიძლება წარმოშვას. ცნობილია, რომ დაკრედიტების მაღალი ტემპებისას, განსაკუთრებით მაღალი იმპორტდამოკიდებული ეკონომიკის პირობებში, საცალო დაკრედიტების ზრდა, მიდის რა ჰგანკარგვადი შემოსავლის მნისვნელოვანი ნაწილი საბანკო ვალების მომსახურებაში, საბოლოო ჯამში ამცირებს მოხმარებას და მშპ-ის ზრდის ტემპს, რაც კიდევ უფრო ზრდის ჭარბი დავალიანების რისკს ერთის მხრივ და მეორეს მხრივ ლიკვიდობის რისკს მომავალში, რასაც თან ემატება არაფორმალური სექტორის მაღალი ხვედრითი წილი. ეს კი ნამდვილად არ არის კარგი არც საბანკო სექტორისათვის და არც ეკონომიკისათვის ზოგადად, რადგან თუ ეს  ტენდენცია გაგრძელდა, იგი აუცილებლად აისახება მომავალში ნეგატიურად, როგორც საპროცენტო შემოსავლების, ასევე მომგებიანობის შემცირების თვალსაზრისითაც.

ბუნებრივია, ეს ფაქტორი საბანკო სექტორისათვისაც სერიოზულ გამოწვევას წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე ახალი საგადასახადო რეფორმაც, რაც თვითდასაქმებულთა რეგისტრაციას და მათი შემოსავლების ლეგიტიმაციას, ხოლო საკრედიტო დაწესებულებებისათვის შემოსავლების დადასტურების მოთხოვნას ემსახურება, სწორედ ამ კუთხით იქნება მნიშვნელოვანი.

მაგრამ აქაც მსურს განვმარტო, რომ ეს არის წმინდა მაკროფაქტორების ზეგავლენის ნეიტრალიზაცია, რაც წმინდა საზედამხედველო ფუნქციის ნაწილს უფრო წარმოადგენს, და ნაკლებ ბანკების როგორც კერძო სტრუქტურის პრობლემას, რომელიც კერძო კაპიტალის პრინციპიდან გამომდინარე მოგებაზეა ორიენტირებული.

Share