Home » ეკონომიკა » განუვითარებელი კაპიტალის ბაზარი არასწორი რეგულირების შედეგია
განუვითარებელი კაპიტალის ბაზარი არასწორი რეგულირების შედეგია

განუვითარებელი კაპიტალის ბაზარი არასწორი რეგულირების შედეგია

საქართველოს კაპიტალის ბაზარის არსებობა ეკონომიკის განვითარებისთვის დიდად მნიშვნელოვანი როლის შემსრულებელი რომ არ არის, ეს სიახლეს აღარ წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, სამი წამყვანი სახელმწიფო უწყება, კერძოდ ფინანსთა სამინისტრო, ეკონომიკის სამინისტრო და ეროვნული ბანკი – როგორც ამ სფეროს მარეგულირებელი, აქტიურად ცდილობენ დარგის გამოცოცხლებას, რისთვისაც მომზადდა კიდეც კაპიტალის ბაზრის განვითარების სახელმწიფო სტრატეგია, სადაც გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, რომ არ არის ასახული და გათვალისწინებული ის პრიორიტეტები, რაც რეალურად ჭირდება კაპიტალის ბაზარს.

კაპიტალის ბაზრის განუვითარებლობის მიზეზების ძიებისას, მხოლოდ ეკონომიკის სისუსტეზე და ემიტენტების მცირე რაოდენობაზე ხაზგასმა არ გვაძლევს რეალურ სურათს, ვინაიდან, ფასიანი ქაღალდების ძირითადი ინფრასტრუქტურის ჩამოყალიბების დღიდან, იმ პერიოდამდე, სანამ საფონდო ბირჟის ძირითადი ფინანსური მაჩვენებლები სტაბილურად პროგრესირებდა და ბირჟის კაპიტალიზაციამ მშპ-სთან მიმართებაში 17%-ს მიაღწია, საქართველოს ეკონომიკა გაცილებით სუსტი იყო, ვიდრე დღეს, როცა ეკონომიკა მაშინდელთან შედარებით უფრო გაზრდილი და ძლიერია და მაკროეკონომიკური სურათიც შედარებით დასტაბილურებული, ბირჟის კაპიტალიზაცია მშპ-სთან 0,3%-ს შეადგენს, ხოლო 2025 წლისთვის ამ მაჩვენებლის 4%-მდე მიღწევა იგეგმება. ნათლად ჩანს, რომ მხოლოდ ეკონომიკის სისუსტეზე აპელირება არასწორია, ვინაიდან ამ პროცესებს მეტწილად წინ უძღვის სფეროს მარეგულირებლის მიერ ლიბერალური ეგიდით მიღებული არასწორი გადაწყვეტილებები. კერძოდ რეგულირების სისუსტე და თავად მიკერძოებული მარეგულირებელი არის ის, რაც დღეს კაპიტალის ბაზარს კლავს.

განვიხილოთ უფრო კონკრეტულად. ზემოთ ხსენებული სახელმწიფო სტრატეგია, ეფუძნება კაპიტალის ბაზრის სპეციალისტის, ბობ სინგლეტერის(დღეს სებ-ის საბჭოს წევრი) მიერ 2015 წელს მომზადებულ უმნიშვნელოვანეს კვლევას საქართველოს კაპიტალის ბაზარზე, რომელმაც კრიტიკულად მნიშვნელოვანი რეკომენდაციები მისცა საქართველოს მთავრობას, საიდანაც მთავრობამ მხოლოდ ნაკლებად მნიშვნელოვანი რეკომენდაციები გაითვალისწინა, მათ შორის ერთ-ერთი არის მარეგულირებლის საკითხის გადაწყვეტა. უცხოელმა ექსპერტმა ძალიან კარგად იცის, რომ საბანკო სექტორი და კაპიტალის ბაზარი ერთმანეთის კონკურენტი დარგები არიან, შესაბამისად სრული ინტერესთა კონფლიქტია როცა ბანკების მარეგულირებელი ორგანო ეროვნული ბანკი, შეითავსებს მისი რეგულირების ქვეშ მყოფი საბანკო სექტორის მთავარი კონკურენტის, კაპიტალის ბაზრის რეგულირებასაც. აღნიშნული 2007 წელს მოხდა, მანამდე კი საფონდო ინდუსტრიას დამოუკიდებელი მარეგულირებელი ყავდა.

ნებისმიერ შემთხვევაში, ფუნქციაუუნარო კაპიტალის ბაზრის ანალიზის პროცესში, გვერდს ვერ აუვლით 2007 წელს, ფასიანი ქაღალდების ბაზრის მარეგულირებელ კანონიში შესულ რადიკალურ ცვლილებათა პაკეტს, რასაც შედეგად ვაჭრობის გამჭვირვალობის დრამატული შემცირება მოყვა. სწორედ ამ ცვლილებების შედეგად მოიხსნა მოთხოვნა საფონდო ბირჟაზე დაშვებული ფასიანი ქაღალდების ყველა გარიგების საფონდო ბირჟის მეშვეობით ვაჭრობის შესახებ, არადა ეს უკანასკნელი წარმატებული კაპიტალის ბაზრის ფორმირებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტია. შედეგად ვაჭრობამ დრამატულად გადაინაცვლა საფონდო ბირჟიდან, გაუმჭვირვალე, არასაფონდო ბაზრისკენ, რის გამოც ფასიანი ქაღალდების ფასის შესახებ ინფორმაცია გახდა ნაკლებად სანდო და ხშირად ხელვნურად განსაზღვრული(გრაფიკები N1; N2;)

გრაფიკი N1

წყარო: საფონდო ბირჟის მონაცემებზე დაყრდნობით

გრაფიკი N1-დან ჩანს, რომ საფონდო ბირჟაზე სავაჭრო სესიის დროს დადებული გარიგებების მოცულობები (თანხობრივად ლარებში) კანონში 2007 წელს შესული ცვლილებების შემდეგ კლებადი ტენდენციით ხასიათდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ საქართველოს საფონდო ბირჟა 2007 წლიდან დღემდე ეტაპობრივად კარგავს ლიკვიდურობის მაჩვენებელს, რაც ნებისმიერი განვითარებული საფონდო ბირჟის ფუნქციაუნარიანობის ქვაკუთხედია.

გრაფიკი N2

წყარო: საფონდო ბირჟის მონაცემებზე დაყრდნობით

გრაფიკი N2-დან ვხედავთ, რომ 2008 წლიდან მოყოლებული, რამოდენიმე გამონაკლისის გარდა სავაჭრო სისტემის მეშვეობით დაფიქსირებული გარიგებების მოცულობები ძირითადად იზრდება. თუმცა აქ ნიშანდობლივი ის ფაქტია, რომ სავაჭრო სესიის დროს დადებული გარიგების მაქსიმალური ღირებულება წლის ბოლოს 2008 წელს შეადგენდა 10 მილიონ ნახევარს, ხოლო სავაჭრო სისტემის მეშვეობით დადებული გარიგებების მინიმალური მაჩვენებელი იყო 2011 წელს და ისიც 17 მილიონ ლარამდე ღირებულების, ხოლო მაქსიმუმი 2016 წელს დაფიქსირდა 942 მილიონ 647 ათასი ლარი. ეს მონაცემები ბუნებრივია მეტყველებს არასწორ საკანონმდებლო პოლიტიკაზე, რისი შედეგიც არის ის, რომ გარიგებების აბსოლუტურმა უმეტესობამ ბირჟის გარეთ, გაუმჭვირვალე გარემოში გადაინაცვლა, რითაც დაირღვა ფასწარმოქმნის და  გამჭვირვალობის პრინციპი.

2007 წლის  საკანონმდებლო ცვლილებების შემდეგ ყურადღებას იპყრობს საბროკერო კომპანიების რაოდენობის შემცირება და მათ მიერ ბაზრის წილობრივი ფლობის მონაცემები. თუ 2008 წელს ბაზარზე იყო 16 საბროკერო კომპანია, 2018 წელს მათი რაოდენობა 6-მდე შემცირდა, საიდანაც 5 კომერციული ბანკის შვილობილი საბროკერო კომპანიაა, ხოლო  1 არასაბანკო – დამოუკიდებელი.  გრაფიკი N3-დან ჩანს, რომ 2008-2016 წლებში ბაზარზე ძირითადად საქართველოს ბანკის შვილობილი კომპანია ფლობს წილებს გარიგებების მოცულობების თვალსაზრისით, რომელიც 2009-2013 წლებში ბაზარზე ოპერირებდა როგორც სს „ბი ჯი კაპიტალი“ ხოლო 2013-2016 წლებში გადაკეთდა სს „გალთ ენდ თაგარტ“-ად. გრაფიკი N3 ნათელი ილუსტრაციაა იმისა, რომ მას შემდეგ რაც ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ კანონიდან გაუქმდა შეზღუდვა, რომელიც ხელს უშლიდა კომერციულ ბანკებს დაპატრონებოდნენ საფონდო ბაზრის ინფრასტუქტურის ინსტიტუტებს, საფონდო ბირჟაზე საბროკერო საქმიანობა ძირითადად ერთი ბანკის შვილობილი კომპანიის ხელში აღმოჩნდა.

გრაფიკი N3

გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, რომ დღეს საქართველოში კორპორატიული ფასიანი ქაღალდების ბაზარი ფაქტობრივად უფუნქციოა, ხოლო მისი სრული დატვირთვით ამოქმედებისთვის პირველ რიგში საჭიროა საკანონმდებლო ხარვეზების გამოსწორება. აგრეთვე სახაზინო ფასიანი ქაღალდებისთვის, საბანკო დეპოზიტებისა და კორპორატიული ფასიანი ქაღალდებსითვის, როგორც საინვესტიციო ინსტრუმენტებისთვის არათანაბარი და არაკონკურენტული გარემოა, რისთვისაც უნდა მოხდეს საგადასახადო კოდექსის ზოგიერთი ასპექტის ისე ადაპტირება, რომ უზრუნველყოფილი იქნას თანაბარი კონკურენტული გარემო. მთავრობა სიამაყით აღნიშნავს ხოლმე, რომ სახაზინო ობლიგაციების ბაზარი ვითარდება, რასაც კაპიტალის ბაზრის განვითარების პირველ საფეხურად მიიჩნევს, თუმცა რეალურად ამ ფასიანი ქაღალდების მფლობელები ძირითადად კომერციული ბანკები არიან, ანუ ბიზნესის სხვა სექტორებისთვის, ან თუნდაც მოქალაქეებისთვის ისინი ხელმისაწვდომი არ არის, ხოლო მთავრობა სახაზინო ობლიგაციების ემისიით მოზიდული სახსრებით, ძირითადად ბიუჯეტის დეფიციტის დაფინანსებას ახდენს, ეს კი არანაირად არ მოქმედებს დადებითად კაპიტალის ბაზრის განვითარებაზე.

შოთა გულბანი

„ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია – აფბას“ პრეზიდენტი

Share