Home » ფინანსები » შიდა ვალი, რომელიც საგარეოზე ძვირი გვიჯდება
შიდა ვალი, რომელიც საგარეოზე ძვირი გვიჯდება

შიდა ვალი, რომელიც საგარეოზე ძვირი გვიჯდება

8 წელიწადში ბიუჯეტმა ბანკებს სესხების მომსახურებისთვის ნახევარი მილიარდი ლარი გადაუხადა

საქართველოს სახელმწიფო ვალის ოდენობა 2017 წლის მაისის მდგომარეობით 13,8 მილიარდ ლარს შეადგენს. მათ შორის, საგარეო ვალზე 11,2, ხოლო საშინაოზე 2,5 მილიარდი ლარი მოდის. აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში მთლიანი სახელმწიფო ვალის ოდენობა, როგორც საერთაშორისო ისე ადგილობრივ სტანდარტებში ჯდება, თუმცა საყურადღებოა საშინაო ვალის სწრაფი ზრდა. 2016 წლის მონაცემებით სახელმწიფო ვალი მშპ-სთან შეფარდებით 44,6%-ზეა. ინფორმაციისთვის „თავისუფლების აქტით“ ამ მაჩვენებლის ზედა ზღვარი 60%-ზეა.

საქართველოში ბიუჯეტისთვის ადგილობრივი ბაზრიდან თანხის სესხების პრაქტიკა გასულ საუკუნის ბოლოს დაიწყო, თუმცა მაშინ ამ ნაბიჯს პრაქტიკული დატვირთვა არ ჰქონდა. სახელმწიფოს როგორც წესი ძალიან მოკლევადიანი (7, 14, 21, 28 და ა.შ. დღიანი) ფასიანი ქაღალდები გამოჰქონდა გასაყიდად რომელზეც საპროცენტო განაკვეთები 300% და 400%-მდეც კი ადიოდა. რა თქმა უნდა ჯანსაღი კონკურენციის პირობებში ეს შეუძლებელი იყო, ამიტომ სერიოზული ეჭვი არსებობს, რომ მაშინ სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები კორუფციის ერთ-ერთი წყარო იყო. ამასთან, მაშინ ამ ბერკეტის გამოყენება იმ მიზეზით დაიშვა პრაქტიკაში, რომ თუ საჭირო გახდებოდა ქვეყანას გამოცდილება ჰქონოდა პრაქტიკაში ფასიანი ქაღალდების გამოშვების და ვაჭრობის. 2005 წლიდან ხელისუფლებამ გადაწყვიტა ამ კორუფციული მიმართულების დახშობა და გარკვეული პერიოდი შეწყვიტა ფასიანი ქაღალდების გამოშვება. თუმცა, 2009 წლიდან როცა მსოფლიოში და საქართველოშიც ეკონომიკური კრიზისი იყო, მთავრობა ფინანსების ნაკლებობის წინაშე დადგა და კვალავ აღდგა ფასიანი ქაღალდების მეშვეობით შიდა ვალის აღების პრაქტიკა, რომელიც ბოლო წლებში ყოველწლიურად იზრდება.

როგორც წესი, სამთავრობო ფასიანი ქაღალდები ხასიათდება მინიმალური რისკიანობითა და მაღალი ლიკვიდურობით. შედეგად, სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები უმეტესწილად სარეიტინგო ფირმებისგან მაღალ შეფასებებს იღებენ. ამასთან, იმ ქვეყნებში სადაც განვითარებულია ფინანსური ბაზრები სახელმწიფო ფინანსების გამოშვება ეკონომიკისთვის დამატებით სარგებელს იძლევა. თუმცა, საქართველოს პირობებში, როდესაც ფასიანი ქაღალდების ბაზარი პრაქტიკულად არ არსებობს, სახელმწიფოს მიერ გამოშვებულ სახაზინო ვალდებულებებსა და ობლიგაციებზე ხელი მხოლოდ მეწარმეთა მცირე ჯგუფს მიუწვდება, უფრო კონკრეტულად კი ბანკებს. შესაბამისად იქიდან მიღებული ყოველწლიური გარანტირებული შემოსავალიც მათ ანგარიშებზე ილექება.

2009 წლის აგვისტოდან მიმდინარე წლის ივლისამდე 3,176 მილიარდი ლარის სახაზინო ვალდებულება გაიყიდა (6 თვიანი და 1 წლიანი ვადიანობის), საშუალოდ 7,7%-იანი სარგებლით. 6 თვიანი ვალდებულებების საშუალო საპროცენტო სარგებელი როგორც წესი 7%-ის ფარგლებშია, ხოლო 1 წლიანი სახაზინო ვალდებულებების პროცენტი კი 4-დან 14%-ის ფარგლებში მერყეობს ბოლო 8 წლის მანძილზე.

რაც შეეხება ობლიგაციებს, 2010 წლის თებერვლიდან 2017 წლის მესამე კვარტლამდე 2,764 მილიარდი ლარის 1-დან 10 წლამდე ვადიანობის სახაზინო ობლიგაცია გაიყიდა, რომლის საშუალო საპროცენტო განაკვეთმა 9,7% შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ ობლიგაციების კუპონის გადახდა ხდება 6 თვეში ერთხელ ხდება. 2, 5 და 10 წლიანი სახელმწიფო ობლიგაციებზე კუპონური განაკვეთი 5,2-დან 15,5%-ის ფარგლებში მერყეობს წლების მიხედვით.

2009-2017 (I კვარტალი) წლებში სულ 5,94 მილიარდი ლარის ოდენობის სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდი გაიყიდა. თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ 2017 წლის 1 ივნისისთვის სახელმწიფო შიდა ვალი 2,655 მლრდ. ლარს შეადგენს, საიდანაც 2,159 მლრდ. სახაზინო ფასიან ქაღალდებზე მოდის. ანუ, ბოლო 8 წელიწადში გამოშვებული 5,94-დან 3,78 მილიარდი უკვე დაიფარა. 1 ივნისისთვის სახელმწიფოს მიერ გაყიდული ფასიანი ქაღალდების 86% კომერციული ბანკების საკუთრებაა, ხოლო დანარჩენი 14% ეროვნულ ბანკზე, რეზიდენტ და არარეზიდენტ პირებზე მოდის. 2011-2016 წლებში სახაზინო ფასიანი ქაღალდების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 7,6%-დან 11,6%-მდე მერყეობს. ანუ, ბოლო 6 წელიწადში საშუალოდ 8,6% სარგებელს იღებდა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდის მფლობელი.

აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტს ფასიანი ქაღალდების მომსახურება ყოველ წელს უფრო და უფრო მეტი უჯდება. ასე მაგალითად, თუ 2010 წელს მხოლოდ 15 მილიონი ლარი დაიხარჯა ამ მიმართულებით, 2016 წელს უკვე 150 მლნ.-ს გადახდა მოხდა. 2010-2017 (მარტო I კვარტალი) წლებში სახელმწიფო ბიუჯეტს 584,4 მილიონი ლარი ობლიგაციებისა და ვალდებულებების მომსახურების პროცენტში აქვს გადახდილი. საიდანაც, თუ ლოგიკურად გავყვებით, რადგან ფასიანი ქაღალდების თითქმის 90%-ის (86%) მფლობელი საბანკო სფეროა, შესაბამისად სარგებლის 4/5 სწორედ მათზე მოდის. ანუ, ბოლო 8 წელიწადში ბანკებმა ბიუჯეტის დაკრედიტების ხარჯზე დაახლოებით 502 მილიონი ლარის შემოსავალი მიიღეს. ამ მიმართულებით ზუსტი დათვლების გაკეთება იმ პირობებში თუ რა ინფორმაციაც არის გასაჯაროებული, სამწუხაროდ შეუძლებელია. ზუსტი დათვლებისთვის, საჭიროა ვიცოდეთ, რომელ წელს, ვინ და რა ოდენობის, რა ვადიანობის ფასიანი ქაღალდი იყიდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საგარეო ვალი ბევრად დაბალპროცენტიანია ვიდრე შიდა, ხელისუფლება ბოლო წლებში ფასიანი ქაღალდების გამოშვებას ყოველწლიურად ზრდის. თუ  სახაზინო ფასიანი ქაღალდების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 2011-2016 წლებში 8,6%-ს უდრის, საგარეო ვალის მომსახურება 2%-ის ფარგლებში გვიჯდება. ასე მაგალითად, 2013 წელს საგარეო ვალის წლიური საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 1,92% იყო. 2016 წლისთვის ეს მაჩვენებელი მცირედით გაიზარდა და 2,03%-ს შეადგენს. ანუ, შიდა ვალის მომსახურება სახელმწიფო ბიუჯეტს 4-ჯერ და მეტჯერ უფრო ძირი უჯდება ვიდრე საგარეოს გადახდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მთლიან სახელმწიფო ვალი კრიტიკულ ნიშნულს ბევრად ჩამორჩება, ბევრ კითხვის ნიშანს აჩენს ბოლო წლებში რეკორდულად გაზრდილი შიდა ვალის ოდენობა. განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც შიდა ვალის მომსახურება სახელმწიფო ბიუჯეტს საგარეოზე საშუალოდ 4-ჯერ ძვირი უჯდება. თუმცა, აქ გასათვალისწინებელი ის ფაქტი, რომ საგარეო ვალს, როგორც წესი თავისი მიზნობრიობა აქვს, ანუ მას მთავრობა თავისი სურვილისამებრ ვერ დახარჯავს, მაშინ როცა შიდა ვალით ნებისმიერი ვალდებულების დაფარვა შეიძლება.

აქვე საყურადღებოა, რომ სახაზინო ვალდებულებებზე და ობლიგაციებზე საკანონმდებლო რეგულაციების გამო ხელი არ მიუწვდებათ მოსახლეობას. ნებისმიერი შენაძენის გაკეთება შესაძლებელია მხოლოდ ბანკის მეშვეობით, სადაც პირველადის შეთავაზებისას მინიმალური თანხა 50 000 შეადგენს, ხოლო მეორადისას 1 000 ლარს. ამ პირობებში ბიუჯეტის სესხების 85% ბანკებზე მოდის. ერთი, რომ ეს თანხა აკლდება ეკონომიკას, ანუ სხვა თანაბარ პირობებში ამ თანხებით ბანკები რეალურ სექტორს დააკრედიტებდნენ, თუმცა როდესაც აქვთ შანსი, რომ სახელმწიფოსგან მიიღონ წლიური გარანტირებული 7-14%-ის სარგებელი, ურჩევნიათ ფული ბიუჯეტს ასესხონ და არა კერძო მეწარმეს. და მეორე, ფასიანი ქაღალდების ბაზრის დაბალგანვითარებულობის გამოს სახაზინო ვალდებულებების და ობლიგაციების ბაზარი ფაქტობრივად მონოპოლიზებულია საბანკო სფეროს მიერ.

მერაბ ჯანიაშვილი, საზოგადოებრივი მაუწყებლის ეკონომიკური ანალიტიკოსი
blog.1tv.ge

Share