Home » ფინანსები » “ჩვენ ნამდვილად გვაქვს რეგიონის ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბების პერსპექტივა”
"ჩვენ ნამდვილად გვაქვს რეგიონის ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბების პერსპექტივა”

“ჩვენ ნამდვილად გვაქვს რეგიონის ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბების პერსპექტივა”

“ჩვენი მიზანია, რომ გვქონდეს ლიკვიდური, ღრმა ბაზარი, რომელიც ეკონომიკაში რესურსების გადანაწილების ეფექტიანი ინსტრუმენტი იქნება”

საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა კობა გვენეტაძემ, საქართველოს საფონდო ბირჟაზე მიმდინარე პროცესებზე, არსებულ გამოწვევებზე და სამომავლო პერსპექტივებზე ,,ბანკები და ფინანსებთან” ისაუბრა

– რა გამოწვევების წინაშე დგას დღეს ქართული საფონდო ბირჟა?

-ბირჟის და, ზოგადად, საფონდო ბაზრის ძირითად გამოწვევას წარმოადგენს ისეთი ფაქტორები, როგორებიცაა: ლიკვიდურობის დაბალი დონე, ვაჭრობის მცირე მოცულობები, ინვესტორთა სიმცირე, ფინანსური ინსტრუმენტების ნაკლებობა და ფინანსური განათლების დაბალი დონე. ასევე, მნიშვნელოვანია არასათანადო ინფრასტრუქტურა. საფონდო ბირჟა, რომელიც ათეული წლის განმავლობაში ერთადერთ სავაჭრო პლატფორმას წარმოადგენდა ქვეყანაში, შეიქმნა ე.წ. პრივატიზაციის პროცესის დასრულებისას. მისი ინფრასტრუქტურა, შესაბამისი პროგრამული უზრუნველყოფა და ორგანიზაციაში დასაქმებული კადრების პროფესიული მომზადება განხორციელდა UშAID პროექტის ფარგლებში, თუმცა, წლების განმავლობაში მოძველდა, არ განვითარდა და მნიშვნელოვნად ჩამორჩა საერთაშორისო ტენდენციებსა და სტანდარტებს. სამწუხაროდ, მაშინდელმა ბირჟამ ვერ შეძლო აღნიშნული პლატფორმით ინვესტორების სათანადოდ დაინტერესება და მას შემდეგ, რაც კანონით ბირჟაზე ვაჭრობა ნებაყოფლობითი გახდა (2007 წლამდე ფასიანი ქაღალდებით გარიგება შესაძლებელი იყო მხოლოდ საფონდო ბირჟაზე, ხოლო საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად შესაძლებელი გახდა არასაბირჟო – Oთჩ ვაჭრობაც.), საწარმოთა უმრავლესობამ ბირჟის გარეთ ვაჭრობა არჩია.

– არსებობს მოსაზრება, რომ საბანკო სექტორი დომინირებს ქართულ საფონდო ბირჟაზე და ნეგატიურად იყენებს საკუთარ ძალაუფლებას (58%). ეთანხმებით თუ არა ზემოთხსენებულ მოსაზრებას და უშლის თუ არა ხელს აღნიშნული ფაქტორი ფინანსური ბაზრის განვითარებას საქართველოში?

– შეფასებისას, მნიშვნელოვანია, რომ დავეყრდნოთ რეალურ, ობიექტურ ფაქტებსა და მონაცემებს. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით კომერციული ბანკების შვილობილი კომპანიების ფლობაში ბირჟის დაახლოებით 37%-ია, რაც გამორიცხავს კომპანიაში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების ისე მიღებას, რომ მასში ბირჟის სხვა აქციონერები არ მონაწილეობდნენ.

– გარდა ამისა, საფონდო ბირჟის აქციონერები (მათ. შორის ბანკები) ეროვნულ ბანკთან ერთად ახორციელებენ მნიშვნელოვან ინვესტიციებს ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების სისტემაში. უსაფრთხო, სწრაფი და ეფექტური ანგარიშსწორების სისტემა კაპიტალის ბაზრების განვითრების აუცილებელი პირობაა. აღნიშნული რეფორმა ბაზრის ყველა მონაწილეს ფასიანი ქაღალდებით ოპერაციების ანგარიშსწორების ადვილად და რისკების გარეშე განხორციელების საშუალებას მისცემს. მაგალითად, ფასიანი ქაღალდებით (განსაკუთრებით ობლიგაციების შემთხვევაში) შესაძლებელია 10-20 მილიონის გარიგება მოხდეს რისი მოსალოდნელი შედეგიც რამდენიმე ასეული ლარის მოგება იყოს. დამეთანხმებით, რომ თუ ამ შემთხვევაში ანგარიშსწორების რაიმე რისკები არსებობს, რამდენიმე ასეული ლარის გამო რამდენიმე მილიონს არავინ გარისკავს. სწორედ ამიტომ, ბირჟაზე ვაჭრობა შეუძლებელია თანამედროვე უსაფრთხო სიტემების გარეშე. ამიტომაც არის, რომ ეროვნული ბანკმა, ბირჟასთან თანამშრომლობით, დაიწყო ანგარიშსწორების სისტემის განახლება ისე, რომ მან კერძო ფასიანი ქაღალდებიც მოიცვას. ამ კუთხით ეროვნული ბანკი მონაწილეობს მხოლოდ იმ ნაწილში, სადაც სახელმწიფოს ვალდებულებებია, ხოლო კერძო სექტორის ნაწილის ინვესტიციას კი კერძო დეპოზიტარი ახორცილებს, რომელიც ბირჟის მფლობელობაშია. მომავალში, ასევე, დაგეგმილია თანამედროვე სავაჭრო სისტემის დანერგვა. მთლიანობაში, კერძო სექტორის ინვესტიციები ბირჟის განვითარებაში 2 მილიონ ლარზე მეტია, ამიტომ, იმის მტკიცება, რომ ბანკების მხრიდან არ არის კაპიტალის ბაზრის განვითარების დაინტერესება საფუძველს მოკლებულია. ჩვენი მოლოდინია, რომ ბაზრის განვითარების პარალელურად, კერძო სექტორის ჩართულობა და აქტივობა მნიშვნელოვნად გაიზრდება. უნდა აღინიშნოს, რომ ბირჟის აქციონერებს შორის არსებული რამდენიმე სასამართლო დავა, რომელთა ნაწილი უკვე დიდი ხანია მიმდინარეობს, ხელს უშლის ბირჟის ნორმალურ ფუნქციონირებას, რადგანაც ბირჟის ისედაც მწირი რესურსების და დროის მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ ამ დავებში მონაწილეობაში იხარჯება.

– სტატისტიკის მიხედვით 2007 წლამდე საფონდო ბირჟაზე გარიგებების სწრაფი ზრდის ტემპი აღინიშნებოდა, ხოლო იგივე წლის შემდეგ ბირჟის აქტივობები სწრაფადვე შემცირდა. რამ განაპირობა ასეთი ცვალებადობა?

– აღნიშნული განპირობებული იყო იმ გარემოებით, რომ 2007 წლამდე ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობა აკრძალული იყო არასაბირჟო (Oთჩ) სეგმენტზე, რაც საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკას ეწინააღმდეგება. აქციონერები იძულებულნი იყვნენ ყველა გარიგება მხოლოდ ბირჟის პლატფორმაზე განეხორციელებინათ და მაღალი საკომისიო გადაეხადათ, მიუხედავად იმისა, სჭირდებოდათ თუ არა ბირჟის მომსახურება. ეს კი მოჩვენებითად ზრდიდა აქტივობას და ქმნიდა შთაბეჭდილებას, თითქოს ბაზარი დაინტერესებული იყო ბირჟის მიერ შეთავაზებული სერვისების გამოყენებით. კანონმდებლობის ცვლილების შემდეგ თვალსაჩინო გახდა პლატფორმის მოუქნელობა და ინვესტორების მხრიდან მის მიმართ არსებული ინტერესის გამომხატველი რეალური სურათი გამოჩნდა.

– გარდა ამისა, არასწორია შეფასება, თითქოს 2007 წლის შემდეგ ბირჟაზე აქტივობა შემცირების ტენდენციით ხასიათდება. მაგალითად, ბაზრის მონაწილეების უზრუნველყოფით და, მათ შორის, მათთან სებ-ის აქტიური თანამშრომლობის შედეგად, 2014 წლიდან დღემდე ბირჟაზე განხორციელდა 13 საჯარო შეთავაზება, დიდი სამუშაოები ჩატარდა იმისათვის, რომ საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების დაინტერესებულიყვნენ ლარით დენომი¬ნირე¬ბული ფასიანი ქაღალდების გამოშვებით და რიგი კომპანიები დაინტერესდნენ კიდეც ბირჟის სავაჭრო სისტემაში ფასიანი ქაღალდების განთავსებით.

– ცნობილია რომ 2007 წელს NASDAQ-OMX-მა საკმაოდ საინტერესო შემოთავაზება გაუკეთა საქართველოს საფონდო ბირჟას აქციათა საკონტროლო პაკეტის შესყიდვის შესახებ, თუმცა ეს გარიგება არ შედგა. რა იყო ხელისშემშლელი ფაქტორები და იგეგმება თუ არა ამ კუთხით თანამშრომლობა NASDAQ-OMX – ის მსგავს სხვა კომპანიასთან?

– ამ შეკითხვას ვფიქრობთ, რომ უშუალოდ ბირჟამ უნდა უპასუხოს. როგორც მოგეხსენებათ, ბირჟა კერძო კომპანიაა და ის თავად აწარმოებს მოლაპარაკებებს მის პოტენციურ ინვესტორებთან. შესაბამისად, ამ კითხვის სწორი ადრესატი ბირჟაა და არა ეროვნული ბანკი. თუმცა, თუ რომელიმე ბირჟა საქართველოს ბაზრით რეალურად დაინტერესდებოდა და იმ შემთხვევაში თუ ვერ მოახერხებდა არსებული ბირჟის აქციონერებთან მოლაპარაკებას, მას ასევე მარტივად შეეძლო ზედამხედველისათვის მიემართა ახალი ლიცენზიისთვის, რაც არ მომხდარა.

– სწორი იყო თუ არა საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ეროვნული კომისიის გაუქმება და მისი უფლება-მოვალეობების მთლიანად ეროვნული ბანკისთვის გადაცემა? რა შედეგი მოგვცა ამ ქმედებამ?

– ფასიანი ქაღალდების კომისია შეიქმნა იმ პერიოდში, როდესაც მიმდინარეობდა საწარმოთა პრივატიზაციის მასშტაბური პროცესი და ყველა სააქციო საზოგადოება ჩაითვალა ანგარიშვალდებულ საწარმოდ. მარეგულირებლის მოდელი გადმოღებული იქნა ამერიკული კანონმდებლობიდან, სადაც საფონდო ბაზარი დიდი ხნის განვითარებული იყო. დროთა განმავლობაში გამოჩნდა, რომ განცალკევებით მდგომი მარეგულირებელი არ იყო მოქნილი და ვერ პასუხობდა იმ გამოწვევებს, რაც იმ დროს ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე არსებობდა. კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელების დროს გათვალისწინებულ იყო რეგულირების ისეთი მოდელები, რომელშიც ფინანსური სექტორის ზედამხედველობა ერთი ორგანიზაციის მეშვეობით ხორციელდება და, პრაქტიკული თვალსაზრისით, უფრო მოქნილი იყო.

– იმავე კანონის ფარგლებში, კომპანიებს მიეცათ შესაძლებლობა გარიგებები ბირჟის გარეთ გაეტანათ რასაც გარიგებების 95%-ის ბირჟის გარეთ გატანა მოჰყვა. თქვენი აზრით განაპირობა თუ არა ამან თავისუფალი ფასწარმოქმნის პრობლემა? გაგვიზიარეთ თქვენი მოსაზრება ამ საკითხთან დაკავშირებით.

– განვითარებული ქვეყნების მაგალითებს თუ ვნახავთ, ბირჟის გარეთ გარიგებების დადების შესაძლებლობის არსებობა შეესაბამება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკას. კანონით, ბირჟის გარეთ გარიგებების დასაშვებობა განპირობებული იყო ინვესტორთა ინტერესებიდან გამომდინარე. როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისათვის ინვესტიციების მოზიდვის მნიშვნელობაზე, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ინვესტორის დაინტერესების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი მარტივი და გამართული პროცედურებია – იმ პერიოდში კი ქვეყანაში არსებობდა ერთადერთი საფონდო ბირჟა და ინვესტორები იძულებულნი იყვნენ მისი საშუალებით ევაჭრათ, მიუხედავად იმისა, ვაჭრობდნენ ისინი საბირჟო ფინანსური ინსტრუმენტებით თუ არა.

– იგეგმება თუ არა ეროვნული ბანკის მხრიდან საფონდო ბირჟის რეგულირებაში რაიმე ცვლილებების შეტანა, რომელიც ხელს შეუწყობდა ბირჟის გამოცოცხლებას?

რეკომენდაციები გასათვალისწინებელია, რომ კაპიტალის ბაზარი მხოლოდ ბირჟისაგან არ შედგება – კაპიტალის ბაზრის აქტიურობის დიდი ნაწილი ბირჟის გარეთ ხდება. ქვეყნის ინტერესებშია მთლიანად ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარება. არის ზოგიერთი ინსტრუმენტი, რომელიც ივაჭრება ბირჟაზე. მაგალითად, აქციები, ხოლო ზოგიერთი უპირატესად ბირჟის გარეთ, მაგალითად, ობლიგაციები. ჩვენ ამჟამად ვმუშაობთ მთელ რიგ ინიციატივებზე, რომელიც ბაზრის განვითარებას შეუწყობს ხელს. თუმცა, უნდა გვახსოვდეს, რომ ფუნქციონალური ბაზრის შემქნას სჭირდება გარკვეული დრო. ჩვენი მიზანია, რომ გვქონდეს ლიკვიდური, ღრმა ბაზარი, რომელიც ეკონომიკაში რესურსების გადანაწილების ეფექტიანი ინსტრუმენტი იქნება. 2016 წელს გამოქვეყნდა კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგიის დოკუმენტი, რომელიც ეროვნული ბანკისა და მთავრობის ერთობლივი მუშაობის შედეგად შეიქმნა. სტრატეგიაში ჩამოთვლილია ის ძირითადი ღონისძიებები, რომელთა განხორციელებასაც ვგეგმავთ მომდევნო 2-3 წლის განმავლობაში. ასევე, ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულების ფარგლებში, ეროვნული ბანკი, შემდგომი 3-4 წლის ვადაში უზრუნველყოფს შესაბამისი ნორმატიული დოკუმენტების ევროპული რეგულაციებთან შესაბამისობაში მოყვანას. იგივე შეეხება საფონდო ბირჟის მარეგულირებელ კანონმდებლობასაც. მიმდინარეობს აქტიური მუშაობა ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების მიმართულებით, ასევე საგადასახადო გარემოს დახვეწის მიმართულებით. ვმუშაობთ დერივატივების კანონის პროექტზე, საინვესტიციო ფონდების შესახებ კანონის პროექტზე და რეგულარულად ტარდება ტრეინინგები ბაზრის მონაწილეთა ცოდნის ამაღლების მიზნით. ყოველივე ამან ასახვა უნდა ჰპოვოს ბაზრის ბრუნვების ზრდაში.

– ასევე, არანაკლებ მნიშვნელოვანია ის ფაქტორი, რომ მოსახლეობას არ აქვს ფინანსური ინსტრუმენტებით ვაჭრობისათვის აუცილებელი ცოდნა და გამოცდილება. როგორც მოგეხსენებათ, ფასიან ქაღალდებში ინვესტირება ბევრად უფრო რისკიანია, ვიდრე, მაგალითად, საბანკო დეპოზიტებში და შესაბამის სპეციფიურ ცოდნას საჭიროებს. პოტენციურმა ინვესტორებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ კომპანიის მიერ მომზადებულ პროსპექტში ასახულ მონაცემებს და მხოლოდ ამ მონაცემების ანალიზის, კომპანიის საქმიანობასთან დაკავშირებული სხვადასხვა რისკ ფაქტორების, შესაძლო ნეგატიური, თუ პოზიტიური შედეგების გაცნობიერების შემდეგ, მიიღონ მათთვის კონკრეტულ მომენტში ხელსაყრელი გადაწყვეტილება.
ყოველთვის არსებობს ალბათობა, რომ ბაზარზე გაჩნდებიან ისეთი ემიტენტებიც, რომლებსაც შესაძლოა არ ჰქონდეთ სათანადო გამოცდილება და უნარი, დააკმაყოფილონ ყველა ის ვალდებულება, რაც მათ მიერ გამოშვებულ ფასიან ქაღალდს უკავშირდება. მარეგულირებლის – ეროვნული ბანკის – ფუნქციას არ წარმოადგენს ემიტენტების ფინანსური მდგრადობის უზრუნველყოფა, ვინაიდან ისინი არ წარმოადგენენ ფინანსურ ინსტიტუტებს. ამიტომ, ფინანსურ ინსტრუმენტებში ინვესტირება ინვესტორის პირადი რისკით ხდება.

– აქვს თუ არა საფონდო ბირჟას შანსი განვითარდეს და გახდეს რეგიონული ცენტრი?

– საქართველოში, რეგიონის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, არის ერთ-ერთი ყველაზე სტაბილური მაკროეკონომიკური გარემო, მოქნილი გაცვლითი კურსი, განვითარებული საფინანსო სისტემა და საკანონმდებლო გარემო. შესაბამისად, ვფიქრობთ, ჩვენ ნამდვილად გვაქვს რეგიონის ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბების პერსპექტივა, მითუფრო იმ თანმიმდევრული პოლიტიკის ფარგლებში, რომელიც კაპიტალის ბაზრის სტრატეგიითაა გათვალისწინებული. ადგილობრივი ბაზრის განსავითარებლად ბოლო პერიოდში დაგეგმილი ღონისძიებების წარმატებით განხორციელება, მოსალოდნელია საერთაშორისო აქტორების მხრიდან დაინტერესების კიდევ უფრო ზრდა. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ საქართველოს კაპიტალის ბაზარი ჯერ უნდა გახდეს მიმზიდველი ადგილობრივი კომპანიებისათვის და მხოლოდ ამის შემდეგ შეგვეძლება რეგიონალურ ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბებაზე გვქონდეს პრეტენზია. ამისათვის საჭიროა, რომ როგორც ბირჟა, ასევე ბაზრის სხვა სეგმენტები ინვესტორებსა და კომპანიებს სთავაზობდნენ მოქნილ და იაფ სერვისს. ამავე დროს, ანგარიშსწორება და ვაჭრობა უნდა იყოს ისეთივე უსაფრთხო და ურისკო, როგორც განვითარებულ ბაზრებზეა. საგადასახადო და მარეგულირებელი გარემო უნდა იყოს გამჭვირვალე, ვაჭრობის მონაწილე მხარეთათვის ადვილად გასაგები და საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის შესაბამისი. სწორედ ამ პრობლემების აღმოფხვრისკენ არის მიმართული ეროვნული ბანკისა და მთავრობის ძალისხმევა, რომელიც საერთაშორისო ორგანიზაციების აქტიური მხარდაჭერითა და კერძო სექტორის ჩართულობით მიმდინარეობს.
ასევე, მთავრობა გეგმავს საპენსიო რეფორმის განხორციელებას, რომელიც მნიშვნელოვნად გაზრდის მოთხოვნას ადგილობრივ ფასიან ქაღალდებზე. გარდა ამისა, მუშავდება ახალი კანონის პროექტი, რომელიც დაარეგულირებს საინვესტიციო ფონდების საქმიანობას და მიმდინარეობს აქტიური მუშაობა საფონდო ბირჟისა და ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარის ინფრასტრუქტურული განვითარებისთვის. მიმდინარეობს ფასიანი ქაღალდების გარიგებებთან დაკავშირებული საგადასახადო ნორმების გადახედვა და საუკეთესო პრაქტიკასთან შესაბამისობაში მოყვანა. ვიწყებთ ევროკავშირის შესაბამისი მარეგულირებელი ნორმებისა და კაპიტალის ბაზრის მარეგულირებელთა საერთაშორისო ორგანიზაციის შესაბამის ნორმატიულ აქტებთან აპროქსიმაციას, რათა მარეგულირებელი და საზედამხედველო პრაქტიკა სრულ შესაბამისობაში მოვიყვანოთ საერთაშორისო სტანდარტებთან. ეს ნაბიჯები კაპიტალის ბაზრის განვითარების ახალ სტადიაზე გადასვლის აუცილებელ, თუმცა არასაკმარის, წინაპირობას წარმოადგენენ.

– აღსანიშნავია, რომ ინტერვიუ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტთან გარკვეული პერიოდის წინ ჩაიწერა. სწორედ ამ დროს საქართველოს საფონდო ბირჟის მინორიტარი აქციონერები, სასამართლო დავას აწარმოებდნენ საქართველოს ეროვნული ბანკის მიმართ, რომელიც შეეხებოდა ეროვნული ბანკის მიერ 2015 წლის ივლისში ახალი საფონდო ბირჟის – თბილისის საფონდო ბირჟის ლიცენზირების შესახებ საქართველოს ეროვნული ბანკის ინდივიდუალურ, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის კანონიერებას. აღნიშნული სასამართლო დავა თბილისის საქალაქო სასამართლოში მიმდინარე წლის 3 ივლისს დასრულდა ეროვნული ბანკის სასარგებლოდ.

ვახტანგ ჭარაია

Share