Home » ფინანსები » საპენსიო ფონდის 2019 წლის შედეგები და მომავალი გამოწვევები

საპენსიო ფონდის 2019 წლის შედეგები და მომავალი გამოწვევები

2019 წლის იანვრიდან საქართველოში კერძო დაგროვებითი საპენსიო მოდელი ამოქმედდა. სისტემაში გაწევრიანებული ადამიანების რაოდენობამ მიმდინარე ეტაპზე ქვეყნის სამუშაო ძალის 49% შეადგინა, რაც დაახლოებით 953 600 ადამიანს უდრის, საიდანაც დაქირავებით დასაქმებული 860 200 ადამიანია. სქემაში ჩართული მოქალაქეების 90% დაქირავებით დასაქმებულია, საიდანაც ძირითადი მასა არიან 40 წლამდე მოქალაქეები, რომლებსაც სავალდებულოდ შეეხო რეფორმა, ხოლო დანარჩენი 10%, სავარაუდოდ, თვითდასაქმებულთა კატეგორიაა. ფონდში აკუმულირებულმა თანხებმა 2019 წლის 25 დეკემბრის მონაცემებით 492,4 მილიონი ლარი შეადგინა, რაც სრულად საქართველოში მოქმედი 10 კომერციული ბანკის საბანკო ანგარიშებზეა განთავსებული. დარიცხულმა საპროცენტო სარგებელმა ამავე პერიოდისათვის 15 მილიონ ლარს გადააჭარბა.

კერძო დაგროვებითი საპენსიო მოდელის დანერგვით, მის უმთავრეს მიზანთან ერთად, რასაც მოქალაქეების ფინანსურად ღირსეული სიბერის უზრუნველყოფა წარმოადგენს, დაგეგმილია 2 ფუნდამენტალურად მნიშვნელოვანი მიზნის მიღწევა: ჩანაცვლების კოეფიციენტის ეტაპობრივი ზრდა არსებული 19%-დან 50%-მდე; კაპიტალის ბაზრის განვითარება და ეკონომიკური ზრდის სტიმულირება;

ქვემოთ წარმოდგენილი ფაქტები და ანალიზი, სწორედ ამ მიზნების მისაღწევად შესაძლებლობების შეფასებაა.

ჩანაცვლების კოეფიციენტი

ქვეყანაში არსებული საპენსიო სისტემის ეფექტურობის შესაფასებლად ჩანაცვლების კოეფიციენტი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინდიკატორია. ის უჩვენებს საშუალო ხელფასსა და საპენსიო გასაცემელს შორის ფარდობით სიდიდეს. უფრო კონკრეტულად, საქართველოში არსებული საშუალო ხელფასის, 1068 ლარის 19% არის არსებული პენსია – 200 ლარი. ანუ საქართველოში ჩანაცვლების კოეფიციენტი შეადგენს 19%-ს, რაც საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელია და მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება ევროკავშირის(78%) და OECD-ის ქვეყნებს (63%).

ეჭვგარეშეა, რომ არსებულ საპენსიო სისტემას, რომელიც მხოლოდ სოლიდარულ პრინციპზეა დაფუძნებული, არ შესწევს უნარი მომავალში ადეკვატური ჩანაცვლების კოეფიციენტი უზრუნველყოს. თუ 2012-2018 წლებში ხელფასების საშუალო 8%-იან ზრდის ტემპს გავითვალისწინებთ და ოპტიმისტური სცენარით დავუშვებთ, რომ მომავალშიც იგივე პროცენტით გაიზრდება საშუალო ხელფასი ქვეყანაში, ასევე თუ დავუშვებთ, რომ ინფლაციის დონე საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრულ მიზნობრივ 3%-იან დონესთან ახლოს იქნება, ხოლო საბაზისო პენსიების ზრდა ინდექსირებას დაექვემდებარება, 2040 წლისთვის არსებული საბაზისო პენსია იქნება – 560 ლარი, იმ პერიოდისთვის არსებული საშუალო ხელფასის – 5800 ლარის 9,6%-იან ჩანაცვლების დონეს უზრუნველყოფს, რაც იმას ნიშნავს, რომ გაუმჯობესების ნაცვლად, საგრძნობლად უარესდება სიტუაცია. ამ სცენარის მიხედვით, თუ მოქალაქეს, რომელსაც საშუალოდ 5800 ლარი ჰქონდა შემოსავალი, პენსიაზე გასვლის შემდგომ მისი შემოსავალი პრაქტიკულად 10-ჯერ ნაკლები იქნება.

2020 წლის ბიუჯეტის პროექტში, საპენსიო დანახარჯებზე საბიუჯეტო შემოსავლების 20% მოდის. ეს მაჩვენებელი უკანასკნელი წლების განმავლობაში მუდმივად მზარდი ტენდენციით ხასიათდება და 2020 წელს მშპ-ს 5%-ს აღწევს. ამის საფუძველია ის გარემოება, რომ ასაკით პენსიონერთა რაოდენობა მუდმივი ზრდის დინამიკით ხასიათდებადა ყოველწლიურად საშუალოდ 2%-ით იზრდება. ამასთან, გაეროს მონაცემებით, საქართველოში ასაკით პენსიონერთა რიცხვი 2030 წლისთვის 950 ათასს მიაღწევს, რაც მთლიანი მოსახლეობის 25% იქნება. დღეს პენსიონერთა რიცხვი მოსახლეობის 20%-ს შეადგენს. პარალელურად, მცირდება შობადობის მაჩვენებელი, მოსახლეობის 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შემდეგ ყოველწლიურად შობადობა საშუალოდ 4%-ით კლებულობს. თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებასაც, რომ 2030 წლამდე პროგნოზირებულია სამუშაო ასაკის მოსახლეობის შემცირება და პენსიონერთა რაოდენობის ზრდა, ამ ფონზე ჩანაცვლების კოეფიციენტის ზრდა პრაქტიკულად გადაუწყვეტელ ამოცანად რჩება.

როგორ გამოიწვევს კაპიტალის ბაზრის განვითარებას?

კერძო დაგროვებითი საპენსიო რეფორმის განხორციელებით არსებობს მოლოდინები, რომ კაპიტალის ბაზარიც განვითარდება. ამ მოლოდინებს აქვს მნიშვნელოვანი საფუძვლები, ვინაიდან ფონდში აკუმულირებული თანხების ინვესტირება იმგვარ ფინანსურ ინსტრუმენტებში უნდა განხორციელდეს, რაც, ძირითადად, კაპიტალის ბაზარზე იყრის თავს. უნდა ითქვას, რომ კაპიტალის ბაზრის ინდუსტრია საკმაოდ რთული ფენომენია და მის განვითარებას ისეთ გარემოში, სადაც დამოუკიდებელი და კომერციულ ბანკებთან არააფილირებული საბროკერო კომპანიები პრაქტიკულად არ არსებობენ, ვერ განაპირობებს საპენსიო ფონდი, თუმცა ფონდს შეეძლება, რომ საკმაოდ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშოს კაპიტალის ბაზარზე დადებითი პროცესების დასაჩქარებლად.

სხვადასხვა გავლენიანი კვლევების თანახმად, ფონდის მოცულობის ზრდასა და კაპიტალის ბაზრის განვითარებას შორის დადებითი კავშირი არსებობს, ვინაიდან, ფონდის მეშვეობით იქმნება გრძელვადიანი საინვესტიციო რესურსი, რომლის სოლიდური წილის ინვესტირება ადგილობრივ კაპიტალის ბაზარზე ხორციელდება. ამ არხით ხდება ეკონომიკური ზრდის სტიმულირება, ვინაიდან, დანაზოგები გარდაიქმნება პროდუქტიულ ინვესტიციებად, ხოლო ინვესტიციები ზრდის გამოშვებას.

როგორც დასაწყისში აღვნიშნეთ, ფონდში მიმდინარე ეტაპისთვის აკუმულირებული საპენსიო დანაზოგები სრულად საქართველოში მოქმედი კომერციული ბანკების ანგარიშებზეა განთავსებული. ცხადია, მას გარკვეული სარგებელი პროცენტის სახით ერიცხება, თუმცა საბანკო ანაბარზე საპენსიო დანაზოგების დიდი ხნით დაყოვნება არ არის სასურველი სცენარი. არც აჩქარება არის რეკომენდირებული, ვინაიდან რეფორმა გრძელვადიან პერიოდზეა გათვლილი და შეცდომის დაშვება პრაქტიკულად გამორიცხულია. თუმცა, მიუხედავად ამისა, საინვესტიციო პროცესების დროულად დაწყება უფრო სასურველი და მნიშვნელოვანია, ვიდრე თანხების გაჩერება დეპოზიტებზე ხანგრძლივი ვადით.

საინტერესოა ქვეყნის შიგნით ინვესტიციების განსახორციელებლად, ადგილობრივი საფონდო ბაზრის ინდუსტრიაში რა შესაძლებლობები არსებობს: კერძოდ, საქართველოს საფონდო ბირჟაზე ჯამში 33 კომპანიის 43 ფასიანი ქაღალდი არის წარმოდგენილი, საიდანაც A კატეგორიის ლისტინგში დაშვებულია 9 კომპანიის ფასიანი ქაღალდი, 8 ობლიგაცია და 1 აქცია (საქართველოს ბანკი). B კატეგორიის ლისტინგში წარმოდგენილია 7 კომპანიის ფასიანი ქაღალდი, საიდანაც 6 მათგანს აქვს ობლიგაციები ემისირებული, ხოლო ერთ მათგანს აქციები (ლიბერთი ბანკი). არასალისტინგო კატეგორიაში კი 17 კომპანიას აქვს აქციების ემისია განხორციელებული. ჯამში საფონდო ბაზრის კაპიტალიზაცია მიმდინარე ეტაპზე მილიარდ 946 მილიონ ლარს შეადგენს, რაც 2019 წლის მთლიანი შიდა პროდუქტის 4%-ა.


კანონის მიხედვით, საპენსიო სააგენტო უფლებამოსილია ინვესტირება განახორციელოს როგორც ნაკლებად რისკიან, ისე საშუალო და მაღალ რისკიან ფინანსურ ინსტრუმენტებში, გარკვეული პროპორციულობის დაცვის გათვალისწინებით. პირველი ხუთი წლის განმავლობაში მხოლოდ ნაკლებად რისკიან და მაღალ ლიკვიდურ ფასიან ქაღალდებში. საქართველოს საფონდო ბირჟაზე წარმოდენილი ფასიანი ქაღალდებიდან კი მაღალი ლიკვიდურობის მაჩვენებელს მხოლოდ A კატეგორიის ლისტინგში წარმოდგენილი კომპანიების ფასიანი ქაღალდები აკმაყოფილებენ, რაც, ძირითადად, გლობალური ფინანსური ორგანიზაციების ლარში დენომინირებული ობლიგაციებია, რომლებიც ერთჯერადად იქნა ემისირებული, ხოლო მეორად ბაზარზე მათზე არანაირი აქტივობა არ ფიქსირდება. რაც შეეხება ერთადერთი და ყველაზე წარმატებული ქართული კომპანიის, “საქართველოს ბანკის” აქციებს, რომელიც საქართველოს საფონდო ბირჟაზე A კატეგორიის ლისტინგშია, მის აქციებზეც კი გარიგებები საშუალოდ 2-3 თვეში ერთხელ იდება, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ დღეს ბირჟის არსებობა პრაქტიკულად ფორმალური ხასიათის მატარებელია, ის ვერც ეკონომიკაში ქმნის რაიმე ამინდს და კომპანიებისთვის ვისაც არ წარმოადგენს მიმზიდველ ალტერნატიულ წყაროს ფულის დასაბანდებლად ან მოსაზიდად. ამ ფონზე, ცხადია ფონდის საინვესტიციო საბჭოსთვის საკმაოდ რთული ამოცანა იქნება ქვეყნის შიგნით საიმედო ფინანსური ინსტრუმენტების მოძიება საკმაოდ სოლიდური მოცულობის თანხების დასაბანდებლად, თუ, რა თქმა უნდა, თავად საფონდო ბირჟაზე არ გატარდა რადიკალური რეფორმები. ვინაიდან ადგილობრივად კორპორაციული ობლიგაციების ძალიან მწირი ჩამონათვალია, ხოლო მაღალ ლიკვიდური აქციები არ არსებობს. გამონაკლისს წარმოადგენს მთავრობის სახაზინო ვალდებულებები, თუმცა კანონის მიხედვით დივერსიფიცირება სავალდებულოა, შესაბამისად, მხოლოდ ამის იმედად ვერ იქნება საინვესტიციო საბჭო.


შოთა კორინთელი



Share